Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Türkçe dersinin Sözcük Yapısı konusundan 13 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 163 soru kitap sırasına göre 11 teste bölünmüştür; bu sayfa 11. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
2 kolay7 orta4 zor
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiil kökünden türemiştir?
Doğru cevap: C — yazıcı
"Yazıcı" sözcüğü yaz- (fiil kökü) + -ı (yapım eki) + -cı (yapım eki) biçiminde çözümlenir; kökü bir fiildir. Öteki sözcüklerin kökleri isimdir: tuz + -luk, göz + -lük, demir + -ci, kitap + -lık. Sözcüklerin hepsi türemiştir; ayırt edici ölçüt kökün türüdür, bu yüzden yalnız "yazıcı" sorunun koşulunu karşılar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, isim kökünden türemiş bir fiildir?
Doğru cevap: A — Ders yeni başladı.
"Başladı" sözcüğü baş (isim kökü) + -la- (isimden fiil yapan yapım eki) + -dı (çekim eki) biçimindedir; kökü isim, kendisi türemiş bir fiildir. Öteki yüklemler doğrudan fiil kökünden oluşur ve yalnız çekim eki almıştır: gel- + -di, oku- + -du, yaz- + -dı, gör- + -dü. Örneğin "yazdı" sözcüğünde kök fiildir ve yapım eki yoktur; bu nedenle hem basittir hem de isim kökünden türememiştir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşiktir?
Doğru cevap: E — aslanağzı
"Aslanağzı" sözcüğü "aslan" ve "ağız" adlarının birleşmesiyle oluşmuş bir bitki adıdır; iki sözcükten kurulduğu için birleşiktir. "Kalemlik" (kalem + -lik), "sevgisizlik" (sev- + -gi + -siz + -lik) ve "yolculuk" (yol + -cu + -luk) yapım eki aldığı için türemiştir. "Kitaplarım" ise kitap + -lar + -ım biçiminde yalnız çekim eki aldığından basittir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşik değildir?
Doğru cevap: B — çekmece
"Çekmece" sözcüğü çek- (fiil kökü) + -mece (yapım eki) biçiminde çözümlenir; tek bir kökten yapım ekiyle oluştuğu için türemiştir, birleşik değildir. Öteki sözcüklerin tamamı iki sözcüğün kaynaşmasıyla kurulmuştur: bilir + kişi, imam + bayıldı, kuş + burun, uçak + savar. Özellikle "bilirkişi" bir fiil çekimiyle bir adın birleşmesinden oluştuğu için birleşik sayılır.
Aşağıdakilerin hangisinde sözcük, kök + yapım eki + yapım eki + çekim eki biçiminde çözümlenir?
Doğru cevap: D — gözlükçüye
"Gözlükçüye" sözcüğü göz (kök) + -lük (yapım) + -çü (yapım) + -e (yönelme, çekim) biçiminde çözümlenir ve istenen sıralamaya tam uyar. "Kitaplıkta" (kitap + -lık + -ta) ve "sevgiler" (sev- + -gi + -ler) yalnızca bir yapım eki içerir. "Yolculuk" (yol + -cu + -luk) iki yapım eki almıştır ama çekim eki yoktur; "tuzluk" ise tek yapım ekiyle kurulmuştur.
Yaylanın (I) yamacında açan (II) çiğdemler, kısa süren baharın habercisiydi. Çobanlar (III) sabahleyin sürüyü otlağa çıkarır, (IV) öğleyin gölgelikte dinlenir, akşam (V) hanımelilerinin kokusuyla köye dönerdi. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından birleşiktir?
Doğru cevap: E — V
"Hanımelilerinin" sözcüğünün gövdesi "hanım" ve "el" adlarının birleşmesiyle oluşan "hanımeli"dir; bu nedenle sözcük birleşiktir, sonrasındaki -ler, -i, -n, -in ekleri çekim ekidir. "Sabahleyin" (sabah + -leyin) ve "öğleyin" (öğle + -yin) yapım eki aldığı için türemiştir. "Yamacında" (yamaç + -ı + -n + -da) ve "çiğdemler" (çiğdem + -ler) ise yalnız çekim eki aldığından basittir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki almadığı hâlde birden çok çekim eki almıştır?
Doğru cevap: A — kalemlerimizden
"Kalemlerimizden" sözcüğü kalem (kök) + -ler (çokluk) + -imiz (iyelik) + -den (ayrılma) biçiminde çözümlenir; üç çekim eki almasına karşın yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcüklerin tümünde en az bir yapım eki vardır: sev- + -gi + -siz + -lik + -i + -n + -den, yol + -cu + -lar + -ımız + -a, göz + -lük + -ler + -im + -i, bak- + -ış + -lar + -ı + -n + -dan. Örneğin "bakışlarından" sözcüğü çok sayıda çekim eki almış olsa da -ış yapım eki bulunduğundan türemiştir.
Aşağıda verilen sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?
Doğru cevap: D — ağrıyı
"Ağrıyı" sözcüğü ağrı (isim kökü) + -y- (kaynaştırma) + -ı (belirtme durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcükler yapım eki almıştır: yaz- + -ı + -sı, boya + -cı, güven + -li, savaş + -çı. Bu köklerin sesteş biçimleri bulunması yapıyı değiştirmez; belirleyici olan sözcüğün yapım eki alıp almadığıdır.
(I) Salonda tozlanmış dergileri (II) karıştırırken kenarları (III) yırtılmış bir zarf buldum. Zarfın üzerindeki (IV) yazılar silinmiş, kâğıdın (V) sarılığı iyice belirginleşmişti. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?
Doğru cevap: A — I
"Salonda" sözcüğü salon (kök) + -da (bulunma durumu, çekim eki) biçimindedir; yapım eki almadığı için basittir. Öteki sözcüklerin tümü yapım eki almıştır: karış- + -tır- + -ır + -ken, yırt- + -ıl- + -mış, yaz- + -ı + -lar, sarı + -lık + -ı. Örneğin "yazılar" sözcüğünde çokluk ekinden önce gelen -ı yapım eki bulunduğu için sözcük türemiştir.
Aşağıdaki türemiş sözcüklerden hangisinin kökü, hem ad hem eylem olarak kullanılabilen ortak (ikili) bir sözcüktür?
Doğru cevap: B — boyacı
"Boyacı" sözcüğünün kökü olan "boya", hem bir nesnenin adıdır hem de "boya-" biçiminde eylem olarak kullanılabilir; yani ortak (ikili) bir köktür. Öteki seçeneklerin kökleri yalnız ad ya da sıfat olarak kullanılır: kalem, güzel, demir, sabır. Sözcüklerin hepsi türemiştir (kalem + -lik, güzel + -lik, demir + -ci, sabır + -lı); ayırt edici ölçüt kökün ortak (ikili) olup olmamasıdır.
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kök, çekimlenirken ses değişimine uğramıştır?
Doğru cevap: E — diyor
"Diyor" sözcüğünün kökü "de-" fiilidir; şimdiki zaman çekiminde kök ünlüsü daralarak "di-" biçimine dönüşmüştür, yani ses değişimi vardır. Öteki sözcüklerde kök olduğu gibi korunmuştur: gel- + -iyor, al- + -ıyor, sor- + -uyor, bul- + -uyor. Örneğin "soruyor" sözcüğünde görülen "u" sesi kökün değişmesinden değil, -yor ekinden önce gelen yardımcı ünlüden kaynaklanır; kök yine "sor-"dur.
Verilen sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır?
Doğru cevap: C — açıkgöz
"Açıkgöz" sözcüğü "açık" ve "göz" sözcüklerinin birleşip yeni bir anlam kazanmasıyla oluşmuş birleşik bir sözcüktür. Öteki sözcüklerin tümü türemiştir: tuz + -luk, sev- + -im + -li, bak- + -ıcı, su + -suz + -luk. Örneğin "susuzluk" iki yapım eki almış olsa da tek kökten oluştuğu için birleşik değil türemiştir.
Atölyenin köşesinde duran (I) kaldıraç yıllardır kullanılıyordu. Duvara asılı (II) testereler, (III) kalemler ve keskiler aynı düzende duruyordu. Genç (IV) çırak, ustanın her (V) hareketini dikkatle izliyordu. Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi fiil kökünden türemiştir?
Doğru cevap: A — I
I numaralı "kaldıraç" sözcüğü "kal-" fiil kökünden -dır- ekiyle türemiş "kaldır-" gövdesine fiilden isim yapan "-aç" ekinin gelmesiyle oluşmuştur; bu yüzden fiil kökünden türemiştir. II'deki "testere", III'teki "kalem", IV'teki "çırak" ve V'teki "hareket" ise isim köklüdür; bunlardan hiçbiri bir fiilden türetilmemiştir.
