Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 8

Doğru cevap: B — Ramsar Sözleşmesi

Ramsar Sözleşmesi, özellikle su kuşlarının yaşama ortamı olan sulak alanların korunmasını amaçlar ve taraf ülkeler uluslararası öneme sahip alanlarını bu listeye kaydeder. Türkiye'de Sultan Sazlığı, Kuş Cenneti ve Göksu Deltası bu kapsamdaki alanlardır. Kyoto, Paris ve Viyana belgeleri ise atmosferle ilgili sorunları düzenlediğinden sulak alan korumasıyla ilgili değildir.

Doğru cevap: E — TEMA Vakfı

TEMA Vakfı, toprak erozyonuyla mücadele, ağaçlandırma ve doğal varlıkların korunması amacıyla kurulmuş bir sivil toplum kuruluşudur ve kamuoyu bilinçlendirme çalışmalarıyla öne çıkar. DSİ su yapılarını, MTA yer altı kaynaklarının araştırılmasını, TÜİK istatistik üretimini yürüten kamu kurumlarıdır. Sivil toplum kuruluşu ile kamu kurumu ayrımı bu soruda ölçülen temel noktadır.

Doğru cevap: B — Kış aylarında sanayi tesislerinin tamamının kapatılması

Kışın hava kirliliğinin artmasının nedeni ısınma amaçlı yakıt tüketiminin yükselmesi ve terselme (inversiyon) olayıdır; soğuyan yüzeyin üzerinde oluşan soğuk hava kütlesi kirleticileri yere yakın tabakada hapseder. Çanak biçimli topografya ve zayıf rüzgâr bu birikmeyi ağırlaştırır. Sanayi tesislerinin kapanması ise kirletici kaynağını azaltacağı için kirliliği artıran bir etken olarak gösterilemez.

Doğru cevap: A — Okyanuslardaki buzul kütlesinin sürekli olarak kalınlaşması

Küresel ısınmayla birlikte kutup ve dağ buzulları erimekte, bu erime deniz seviyesinin yükselmesine yol açmaktadır; buzul kütlesinin kalınlaşması bu süreçle bağdaşmaz. Isınmanın diğer beklenen sonuçları çölleşme riskinin artması, tür yaşam alanlarının daralması ve aşırı hava olaylarının sıklaşmasıdır. Bölgesel soğuma örneklerinden yola çıkarak küresel eğilimi tersine çevirmek, ölçek karıştırmasından doğan bir hatadır.

Doğru cevap: C — Atmosfere salınan kirletici madde miktarını azaltmak

Baca filtresi partikül tutar, doğal gaza geçiş kükürt ve partikül salımını düşürür, toplu taşıma ise egzoz kaynaklı kirletici yükünü azaltır; üç uygulamanın da ortak sonucu havaya verilen kirletici miktarının düşmesidir. Bu önlemler suya, toprağa ya da katı atığa değil, doğrudan atmosfere yöneliktir. Uygulamaların ortak paydasını bulmak yerine tek tek etkilerine takılmak, bu soru tipinde yanlış seçime yol açar.

Doğru cevap: B — Sera gazı salımının ve asit yağmuru riskinin azalması

Kömürün yanmasıyla açığa çıkan karbondioksit ve kükürt dioksit, sırasıyla küresel ısınmanın ve asit yağmurlarının başlıca kaynağıdır; rüzgâr ve güneşe geçiş bu salımları azaltır. Enerji kaynağının değişmesi tüketim miktarını, deprem riskini ya da erozyonu doğrudan belirlemez. Yenilenebilir kaynakların her çevre sorununu çözeceği düşüncesi, bu soruda ölçülen aşırı genelleme hatasıdır.

Doğru cevap: A — Atık suların ileri arıtma tesislerinden geçirilerek deşarj edilmesi

Müsilajın temel nedeni denize ulaşan azot ve fosfor yükünün su kütlesini besin bakımından aşırı zenginleştirmesidir; bu nedenle kalıcı çözüm kirletici yükü kaynakta azaltan ileri arıtmadır. Yatak derinleştirme ya da dolgu çalışmaları besin girdisini azaltmaz, kıyı ekosistemini ayrıca zorlar. Sonuçla değil kaynakla mücadele etmek, çevre sorunlarında çözümün temel ilkesidir.

Doğru cevap: B — Verimli taban arazilerin ve yerleşmelerin su altında kalması

Baraj gölleri çoğunlukla vadi tabanlarında kurulduğu için verimli alüvyal araziler ve yerleşmeler su altında kalır; ayrıca alüvyonun gölde tutulması aşağı havzayı ve delta oluşumunu olumsuz etkiler. Taşkın denetimi, sulama olanağı ve yenilenebilir elektrik üretimi ise barajların yararlarıdır. Nem artışının yerel iklimi yumuşatması da genellikle olumlu bir etki olarak değerlendirilir.

Doğru cevap: B — Göl suyundaki tuz yoğunluğunun artarak canlı çeşitliliğinin azalması

Göle giren tatlı su miktarı azalırken buharlaşma sürdüğü için sudaki çözünmüş tuz aynı kütlede kalır, hacim küçüldükçe yoğunluğu artar. Tuzluluğun yükselmesi tatlı su canlılarının yaşam koşullarını bozarak tür çeşitliliğini düşürür ve kıyıda tuzlu toprakların yayılmasına yol açar. Su azalınca tuzluluğun da azalacağını düşünmek, tuz kütlesi ile su hacmi arasındaki ilişkinin ters kurulmasından kaynaklanır.

Doğru cevap: C — Mikroplastiklerin besin zinciri yoluyla insana ulaşması

Mikroplastikler önce planktonlar ve küçük deniz canlıları tarafından alınır, ardından besin zincirinin üst basamaklarına taşınarak insanın tükettiği balıklara ulaşır. Bu birikim süreci, sorunun yalnızca deniz ekosistemini değil insan sağlığını da ilgilendirmesinin nedenidir. Plastik atığın tuzluluğu ya da akıntı yönünü değiştirmesi ise fiziksel olarak olanaklı olmayan çeldiricilerdir.

Doğru cevap: C — Kişi başına karbon salımının daha yüksek olduğu

Karbon salımı, tüketilen enerjinin miktarı ile kaynağının karbon içeriğine bağlıdır; tüketimi yüksek ve kömür ağırlıklı olan ülkede kişi başına salımın da yüksek olması zorunlu bir sonuçtur. Nüfus yoğunluğu, yüz ölçümü, orman alanı ve yağış hakkında verilen bilgilerden çıkarım yapılamaz. Enerji verilerinden coğrafi büyüklüklere sıçramak, bu soru tipinde ölçülen aşırı yorum hatasıdır.

Doğru cevap: E — Bir ülkedeki bacalardan çıkan gazların komşu ülkede asit yağmuru oluşturması

Atmosfere verilen kükürt ve azot bileşikleri rüzgârlarla yüzlerce kilometre taşınabildiği için bir ülkede üretilen kirlilik başka ülkede asit yağmuru olarak yeryüzüne inebilir; bu durum çevre sorunlarının sınır tanımadığını en açık biçimde gösterir. Diğer seçeneklerdeki örnekler etkisi dar bir alanla sınırlı kalan yerel sorunlardır. Uluslararası çevre anlaşmalarının gerekliliği de tam olarak bu sınır aşan nitelikten doğar.

Doğru cevap: D — Kent merkezlerinde özel araç kullanımının özendirilmesi

Özel araç kullanımının özendirilmesi, taşıt başına düşen yolcu sayısını düşürerek egzoz kaynaklı kirletici yükünü artırır; bu nedenle hava kirliliğini azaltan bir önlem değildir. Toplu taşıma, baca filtresi, düşük kükürtlü yakıt ve yeşil alan artışı ise kirletici salımını azaltan ya da havayı temizleyen uygulamalardır. Ulaşım politikalarının hava kalitesi üzerindeki belirleyiciliği bu örnekte açıkça görülür.

Doğru cevap: D — Yer altı sularının yenilenme hızının üzerinde çekilmesi

Yer altı sularının yenilenme hızını aşan biçimde çekilmesi su seviyesini kalıcı olarak düşürür, obruk oluşumuna ve çölleşmeye zemin hazırlar; bu nedenle sürdürülebilirlik ilkesine açıkça aykırıdır. Atık suyun geri kazanımı, damla sulama, atık ayrıştırma ve enerji verimliliği ise kaynak kullanımını azaltan uygulamalardır. Sürdürülebilirliğin ölçütü, kaynağın kendini yenileme hızının aşılmamasıdır.

Doğru cevap: D — Tüm ülkelerin sorumlu olması, ancak yükümlülüğün gelişmişlik düzeyine göre değişmesi

Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluk ilkesi, iklim değişikliğinin küresel bir sorun olduğunu ve bütün ülkeleri ilgilendirdiğini kabul eder; ancak tarihsel salım birikimi ve ekonomik kapasite farklı olduğu için yükümlülükleri eşit dağıtmaz. Böylece gelişmiş ülkelerden daha ağır azaltım ve mali destek beklenir. Kimi ülkelerin tümüyle sorumluluk dışında bırakıldığını sanmak, ilkenin ortak sözcüğünü göz ardı etmektir.