Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 7

Doğru cevap: A — Asit yağmurları

Kükürt dioksit ve azot oksitler atmosferdeki nemle tepkimeye girerek sülfürik ve nitrik asit oluşturur; bu bileşiklerin yağışla yeryüzüne inmesine asit yağmuru denir. Asit yağmurları ormanları kurutur, göllerin pH değerini düşürerek su canlılarını öldürür ve mermer yapıları aşındırır. Ötrofikasyon ise sulara karışan azot ve fosforla ilgili bir su kirliliği sorunudur, hava kirliliğiyle doğrudan bağlantılı değildir.

Doğru cevap: C — Küresel ısınma

Sera gazlarının atmosferdeki oranı arttıkça yeryüzünden yansıyan uzun dalga boylu ışınların daha büyük bölümü tutulur ve alt atmosfer ısınır; bu sürecin sonucu küresel ısınmadır. Ozon incelmesi ise farklı bir sorundur ve kloroflorokarbon gazlarının ozon molekülünü parçalamasıyla ortaya çıkar. İki sorunun kaynak gazları ve sonuçları ayrı olduğu hâlde sıklıkla birbirine karıştırılır.

Doğru cevap: B — Yeryüzüne ulaşan mor ötesi ışınların artarak canlı dokularına zarar vermesi

Stratosferdeki ozon tabakası, Güneş'ten gelen mor ötesi ışınların büyük bölümünü süzer; tabaka incelince bu ışınlar yeryüzüne daha çok ulaşır. Artan mor ötesi ışın deri kanseri ve göz hastalıklarına, bitkilerde verim kaybına ve deniz ekosisteminde planktonların zarar görmesine yol açar. Ozon incelmesini oksijen azalmasıyla açıklamak, ozon ile solunum oksijeninin karıştırılmasından kaynaklanan bir hatadır.

Doğru cevap: C — Montreal Protokolü

Montreal Protokolü, ozon tabakasına zarar veren kloroflorokarbon ve halon gazlarının aşamalı olarak kullanımdan kaldırılmasını öngörür ve ozon incelmesiyle mücadelenin temel belgesidir. Kyoto Protokolü ile Paris Anlaşması sera gazı salımlarını ve iklim değişikliğini konu alır. Ramsar sulak alanların, Barselona Sözleşmesi ise Akdeniz'in kirlilikten korunmasıyla ilgilidir.

Doğru cevap: E — Kyoto Protokolü

Kyoto Protokolü, iklim değişikliğiyle mücadelede taraf ülkelere sayısal ve bağlayıcı sera gazı azaltım yükümlülüğü getiren ilk belgedir. Montreal Protokolü ozon tabakasını, Ramsar sulak alanları, Barselona Akdeniz'in kirlilikten korunmasını, Bern ise yaban hayatı ve doğal yaşam ortamlarını konu alır. Sera gazı ve ozon konularının karıştırılması bu soru tipindeki en yaygın hatadır.

Doğru cevap: E — Paris Anlaşması

Paris Anlaşması, iklim değişikliğiyle mücadelede gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ulusal katkı beyanlarıyla birlikte yer aldığı, sıcaklık artışını 2 °C'nin altında tutmayı hedefleyen küresel bir belgedir. Kyoto Protokolü ise ondan çok daha önce kabul edilmiş ve yalnızca sanayileşmiş ülkelere bağlayıcı hedef getirmiştir. Sıcaklık hedefi içermesi Paris Anlaşması'nı diğer iklim belgelerinden ayıran temel özelliktir.

Doğru cevap: E — Ötrofikasyon

Sulara karışan azot ve fosfor bileşiklerinin bitkisel üretimi aşırı artırarak su kütlesini besin bakımından zenginleştirmesine ötrofikasyon denir. Yüzeyi kaplayan alg örtüsü hem ışığı keser hem de ölüp ayrışırken suyun çözünmüş oksijenini tüketir; bu nedenle balık ölümleri görülür. Asitleşme ise farklı bir süreçtir ve suya karışan asit bileşiklerinin pH değerini düşürmesiyle ortaya çıkar.

Doğru cevap: E — Havzada gübre kullanımının daha da yoğunlaştırılması

Ötrofikasyonun kaynağı suya ulaşan azot ve fosfor yüküdür; gübre kullanımını artırmak bu yükü büyütür ve sorunu ağırlaştırır. Toprak analizine dayalı ölçülü gübreleme, tampon bitki şeritleri, arıtma ve fosfatlı deterjanların sınırlandırılması ise besin girdisini azaltan etkili önlemlerdir. Kirliliğin kaynağını azaltmadan yalnızca gölde yapılacak müdahalelerin kalıcı çözüm sağlamayacağı unutulmamalıdır.

Doğru cevap: D — Nadasa bırakılan alanların yeniden ekime açılması

Toprak kirliliği; kimyasal gübre ve ilaç kalıntıları, ağır metaller, düzensiz katı atık depolama ve arıtılmamış atık su gibi dış kaynaklı kirleticilerin toprağa karışmasıyla oluşur. Nadas uygulamasının sona erdirilmesi toprağın nem ve besin dengesini etkileyebilir; ancak toprağa kirletici madde ekleyen bir süreç değildir. Verim düşüşü ile kirlilik kavramlarının karıştırılması bu soruda ölçülen ayrımı zorlaştırır.

Doğru cevap: C — Gürültü kirliliği

İstenmeyen ve rahatsız edici seslerin insan sağlığını bozacak düzeye ulaşmasına gürültü kirliliği denir; trafik, sanayi ve inşaat başlıca kaynaklarıdır. Sürekli yüksek ses düzeyi uyku düzenini bozar, dikkat dağınıklığı ve kalıcı işitme kaybı doğurabilir. Işık kirliliği ise gece aydınlatmasının aşırılığıyla ilgilidir ve gökyüzü gözlemi ile canlı davranışlarını etkiler.

Doğru cevap: A — Kentin yıllık toplam atık üretiminin kendiliğinden ortadan kalkması

Geri dönüşüm, atığı ortadan kaldırmaz; yalnızca atığın hammadde olarak yeniden kullanılmasını sağlayarak depolanan miktarı ve kaynak tüketimini azaltır. Bu nedenle atık üretiminin tümüyle sona ereceği yargısı gerçekle bağdaşmaz. Buna karşılık hammadde tasarrufu, enerji tasarrufu ve düzensiz depolamadan doğan sera gazı salımının azalması geri dönüşümün doğrudan yararlarıdır.

Doğru cevap: A — Eğimli yamaçlarda teraslama yapılması

Teraslama, eğimli arazide yüzeysel akışın hızını kesip suyun toprağa sızmasını sağladığı için erozyonu azaltan bir önlemdir. Aşırı otlatma, orman yakma, eğim yönünde sürüm ve anız yakma ise bitki örtüsünü ve toprak yapısını zayıflatarak taşınmayı hızlandırır. Toprak koruma önlemleriyle erozyonu artıran uygulamaları ayırt edememek, bu soru tipindeki temel güçlüktür.

Doğru cevap: D — Çölleşme

Kurak ve yarı kurak alanlarda iklim koşulları ve insan etkinliklerinin birlikte toprak verimliliğini kalıcı biçimde düşürmesine çölleşme denir. Aşırı yer altı suyu çekimi, aşırı otlatma ve bilinçsiz sulama bu süreci hızlandırır; Konya Kapalı Havzası Türkiye'de riskin en yüksek olduğu alandır. Ötrofikasyon ve asit yağmuru su ve hava kirliliğiyle ilgili olduğundan toprak verimliliğinin yitirilmesini açıklamaz.

Doğru cevap: D — Ormandan yıllık artım miktarı kadar kesim yapılması

Sürdürülebilirlik, kaynaktan yararlanmayı tümüyle bırakmak değil, kaynağın kendini yenileme hızını aşmayacak biçimde kullanmaktır. Ormanda yıllık artım kadar kesim yapmak bu ilkenin tipik uygulamasıdır. Kaynağa hiç dokunmamayı sürdürülebilirlik sanmak, kavramın kullanım ile koruma arasında denge kurma özelliğini göz ardı eden bir yanılgıdır.

Doğru cevap: A — Millî park

Millî parklar; bilimsel, estetik ve doğal değerleri yüksek olan, korunması ve denetimli biçimde ziyarete açılması amacıyla ayrılmış geniş alanlardır. Türkiye'de Uludağ, Göreme, Köprülü Kanyon ve Yedigöller bu statüdeki alanlara örnektir. Serbest bölge ve organize sanayi bölgesi ise ekonomik amaçlı planlama birimleridir, doğa koruma statüsü taşımaz.