Karma Sorular — Test 14

Doğru cevap: A — Tevhid-i Tedrisat Kanunu

Öğretimin birleştirilmesini sağlayan düzenleme 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu'dur; bu kanunla medreseler kapatılmış ve bütün okullar Maarif Vekâletine bağlanmıştır. Maarif-i Umumiye Nizamnamesi 1869'da, yani Osmanlı Dönemi'nde çıkarılmıştır ve eğitimi birleştirmez, yalnızca kademeleri düzenler. Millet Mektepleri Talimatnamesi 1928 harf inkılabının ardından yetişkinlere okuma yazma öğretmek için hazırlanmıştır, öğretim kurumlarının birliğiyle ilgisi yoktur. Yeni Türk Harflerinin Kabulü Kanunu ise alfabe değişikliğine ilişkindir. Cevap A.

Doğru cevap: D — Saltanat, halifelikten yaklaşık bir buçuk yıl önce kaldırılmıştır.

Saltanat 1 Kasım 1922'de, halifelik ise 3 Mart 1924'te TBMM kararıyla kaldırılmıştır; aradaki süre yaklaşık bir buçuk yıldır. Bu nedenle halifeliğin saltanattan önce kaldırıldığını söyleyen seçenek ile ikisinin aynı kanunla kaldırıldığını söyleyen seçenek yanlıştır. Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandığına göre halifeliğin kaldırılması Lozan'dan sonradır. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildiğinden, halifelik Cumhuriyet'in ilanından sonra kaldırılmıştır. Cevap D.

Doğru cevap: B — Saraya bağlı, maaşlı gulamlardan hassa ordusunun kurulması

Büyük Selçuklularda sultanın merkez kuvvetini, küçük yaştan itibaren yetiştirilip devlet hazinesinden maaş alan gulamların oluşturduğu Gulaman-ı Saray (hassa ordusu) meydana getirirdi; bu, İslam devlet geleneğinden alınmış bir uygulamadır. Onlu sistem Asya Hun Devleti'nde Mete Han tarafından kurulmuştur, dolayısıyla Selçuklulara özgü değildir. Atlı birliklere dayanma, sahte geri çekilme (turan) taktiği ve ordu-millet anlayışı İslamiyet öncesi Türk devletlerinden süregelen ortak özelliklerdir. Cevap B.

Doğru cevap: E — Divan-ı İstifa — Defterdar

Büyük Selçuklularda devletin mali işlerini Divan-ı İstifa yürütürdü; Osmanlı Divan-ı Hümayun'unda hazine ve maliyeden sorumlu üye defterdardır. Bu nedenle doğru eşleştirme Divan-ı İstifa — Defterdar'dır. Divan-ı İnşa yazışma ve ferman hazırlama işine bakar, karşılığı kazasker değil nişancıdır; kazasker adalet ve eğitim işlerinden sorumludur. Divan-ı Arz askerî işlere bakar, dolayısıyla ne nişancı ne defterdar karşılığıdır. Divan-ı İşraf ise devlet işlerini teftiş eden denetim divanıdır, veziriazamın karşılığı sayılamaz. Cevap E.

Doğru cevap: C — Sosyal hizmetlerin hayır amaçlı kuruluşlardan devletin sorumluluğuna geçtiğini

Osmanlı'da sosyal hizmet, büyük ölçüde kişilerin bağışladığı gelirlerle işleyen vakıf düzenine dayanıyordu; Cumhuriyet'te ise bu hizmetler devletin yükümlülüğü sayılmış, sosyal devlet anlayışı benimsenmiştir. Osmanlı'da Enderun ve sıbyan mektepleri gibi devlet eliyle işleyen kurumlar da bulunduğundan, devletin hiç eğitim kurumu olmadığı söylenemez. Vakıflar Cumhuriyet döneminde kaldırılmamış, Vakıflar Genel Müdürlüğü çatısı altında düzenlenerek sürdürülmüştür. Sosyal yardımın yalnız yerel yönetimlere bırakıldığı yargısı da metinde anlatılan merkezî sorumlulukla çelişir. Cevap C.

Doğru cevap: B — Mecelle İslam hukuku esaslarına, Türk Medeni Kanunu İsviçre hukukuna dayanır.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, İslam hukukunun kurallarının maddeler hâlinde derlenmesiyle oluşturulmuş bir kanundur; 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu ise İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak hazırlanmıştır. Mecelle 1868'de hazırlanmaya başlandığına göre 1839 Tanzimat Fermanı'ndan önce yürürlüğe girmesi olanaksızdır. Mecelle borçlar, eşya ve yargılama hukukunu kapsar; aile ve miras hukuku Mecelle'nin dışında bırakılmıştır, bu yüzden bu alanı ayrıntılı düzenlediği söylenemez. Kadın-erkek eşitliği yalnız Türk Medeni Kanunu'nun getirdiği bir ilkedir. Cevap B.

Doğru cevap: D — Kanun-i Esasi egemenliği hanedana, Teşkilat-ı Esasiye ise millete vermiştir.

Kanun-i Esasi'de egemenlik Osmanlı hanedanına ait sayılmış, padişahın yetkileri korunmuştur; 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ise birinci maddesinde egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtmiştir. Kanun-i Esasi'de yasama, üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan ile üyeleri padişahça atanan Meclis-i Âyan'dan oluşan iki meclise bırakıldığı için tek meclis yargısı yanlıştır. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu padişaha hiçbir yetki tanımaz; ayrıca iki metinden hiçbiri halk oylamasıyla kabul edilmemiştir. Cevap D.

Doğru cevap: C — I ve II

Tanzimat Fermanı ile padişah, can ve mal güvenliği, vergi ve askerlik konularında kanunlara uyacağını ilan ederek yetkisini hukukla sınırlamayı kabul etmiştir; bu nedenle I doğrudur. Islahat Fermanı gayrimüslimlere devlet memurluğuna ve askerî okullara girme yolunu açtığından II de doğrudur. III ise yanlıştır: Meclis-i Mebusan'ın toplanması 1876 Kanun-i Esasi ile düzenlenmiş, meclis 1877'de açılmıştır; Islahat Fermanı bir temsilî meclis öngörmez. Bu yüzden III'ü içeren seçenekler elenir. Cevap C.

Doğru cevap: E — Padişahın meclisi süresiz tatil etme yetkisinin bulunması

Kanun-i Esasi padişaha meclisi tatil etme ve dağıtma yetkisi tanımıştı; II. Abdülhamit bu yetkiye dayanarak Meclis-i Mebusan'ı 1878'de süresiz tatil etmiştir. Birinci TBMM ise egemenliği millete dayandırdığı için üzerinde padişaha ait böyle bir yetki yoktur; dolayısıyla bu ortak özellik olarak gösterilemez. Her iki meclisin de üyeleri seçimle belirlenmiş, kanun yapma yetkisi kullanmış ve halkı temsil etmiştir. Birinci TBMM'de birinci ve ikinci grup gibi farklı eğilimler, Meclis-i Mebusan'da ise değişik bölgelerden ve görüşlerden mebuslar bulunduğundan görüş çeşitliliği de ortaktır. Cevap E.

Doğru cevap: A — Karlofça uygulanmış, Sevr ise onaylanmadığı için hukuken yürürlüğe girmemiştir.

Karlofça Antlaşması uygulanmış ve Osmanlı Devleti Macaristan, Erdel, Mora ile Dalmaçya kıyıları gibi geniş toprakları kaybetmiştir; Sevr Antlaşması ise Osmanlı meclisi tarafından onaylanmadığı ve TBMM tarafından tanınmadığı için hukuken yürürlük kazanmamıştır. Bu nedenle Karlofça'da toprak kaybı olmadığını söyleyen seçenek de Sevr'in Osmanlı topraklarını genişlettiğini söyleyen seçenek de yanlıştır; Sevr ağır toprak kayıpları öngörmüştür. İkisi de ateşkes değil barış antlaşmasıdır. Karlofça Avusturya, Venedik ve Lehistan ile imzalanmış, Rusya ile 1700'de İstanbul Antlaşması yapılmıştır. Cevap A.

Doğru cevap: B — Şûra-yı Devlet — Danıştay

1868'de kurulan Şûra-yı Devlet, idari uyuşmazlıkları çözen ve hükûmete danışmanlık yapan kurumdur; Cumhuriyet döneminde bu görevi Danıştay üstlenmiştir. Aynı yıl kurulan Divan-ı Ahkâm-ı Adliye ise en yüksek adli yargı organı olup karşılığı Sayıştay değil Yargıtay'dır. Devletin gelir gider denetimini yapan Divan-ı Muhasebat'ın karşılığı Anayasa Mahkemesi değil Sayıştay'dır. Şeyhülislamlığın yürüttüğü din hizmetleri Cumhuriyet'te Diyanet İşleri Başkanlığına verilmiştir, Adalet Bakanlığına değil. Cevap B.

Doğru cevap: D — Merkezî otoriteyi güçlendirip devletin denetim gücünü artırmak

Divan yerine düzenli çalışan nazırlıkların kurulması, padişahın buyruğuna uymayan Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılması ve asker ile vergi kaynaklarını belirlemek için 1831'de nüfus sayımı yapılması, hepsi merkezin taşra ve ordu üzerindeki denetimini artırmaya yöneliktir. II. Mahmut Dönemi'nde seçimle gelen bir meclis kurulmadığından ilk seçenek yanlıştır; aksine ayanların gücü kırılmaya çalışılmış, bu amaçla Sekban-ı Cedit ve Asakir-i Mansure gibi merkeze bağlı birlikler oluşturulmuştur. Egemenliğin millete devri 1921'de gerçekleşmiştir. Ordunun tümüyle kaldırılması da söz konusu değildir; Yeniçeri Ocağı'nın yerine yeni bir ordu kurulmuştur. Cevap D.

Doğru cevap: A — Şeyh Sait İsyanı'nın ardından Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmıştır.

Şeyh Sait İsyanı üzerine 4 Mart 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış, İstiklal Mahkemeleri yeniden göreve başlamış ve isyanla bağlantısı ileri sürülen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır. Serbest Cumhuriyet Fırkası ise 23 Aralık 1930'daki Menemen Olayı'ndan önce, Kasım 1930'da kendini kapatmıştır; bu yüzden kapatılmasını Menemen'e bağlamak yanlıştır. Menemen Olayı Doğu Anadolu'da değil İzmir'in Menemen ilçesinde yaşanmıştır. Her iki olay da Cumhuriyet'in ilanından sonra gerçekleşmiştir; ayrıca isyan sırasında Ali Fethi Okyar hükûmeti istifa etmiş, yerine İsmet Paşa hükûmeti kurulmuştur. Cevap A.

Doğru cevap: C — I ve II

Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı 1930 Belediye Kanunu ile, muhtarlık ve köy heyeti için seçme seçilme hakkı ise 1933'te tanınmıştır; bu nedenle I ve II doğrudur. III yanlıştır: 1926 Türk Medeni Kanunu evlenme, boşanma, miras ve tanıklık gibi alanlarda kadın erkek eşitliğini sağlayan bir özel hukuk düzenlemesidir, siyasi hak vermez. Milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te Anayasa'da yapılan değişiklikle tanınmış, kadın milletvekilleri 1935 seçimleriyle meclise girmiştir. Bu yüzden III'ü içeren seçenekler elenir. Cevap C.

Doğru cevap: E — Değişim XVIII. yüzyılda askerî alanla sınırlıyken sonraki dönemlerde hukuk ve topluma yayılmıştır.

XVIII. yüzyılda Lale Devri ve Nizam-ı Cedit örneklerinde görüldüğü gibi ıslahatlar büyük ölçüde ordu, teknik ve askerî eğitimle sınırlı kalmış; XIX. yüzyılda Tanzimat ve Islahat fermanları, Mecelle ve Kanun-i Esasi ile hukuk ve yönetim alanına yayılmış; Cumhuriyet'te ise Medeni Kanun, Tevhid-i Tedrisat ve harf inkılabı gibi düzenlemelerle toplumsal ve kültürel yapı da kapsanmıştır. Cumhuriyet inkılapları yalnız eğitimle sınırlı kalmamış, hukukun tümünü yenilemiştir. XIX. yüzyılda Batı'dan Fransız ve İsviçre kaynaklı kanunlar, nezaret ve mahkeme örgütlenmesi gibi pek çok kurum örnek alındığı için o seçenek de yanlıştır. Ayrıca Cumhuriyet döneminde değişiklikler ferman değil TBMM'nin çıkardığı kanunlarla yapılmıştır. Cevap E.