Cümle Bilgisi — Test 9

Doğru cevap: A — Bu kapıdan içeri ayakkabıyla girilmez.

Geçişsiz bir fiil edilgen çatıya girdiğinde cümlede ne gerçek ne de sözde özne kalır; dil bilgisinde buna öznesiz (meçhul) cümle denir. A'da “girmek” geçişsizdir; “girilmez” yüklemine “giren kim?” ya da “girilen ne?” diye sorulduğunda cümleden bir yanıt alınamaz, dolayısıyla bu cümlenin öznesi yoktur. C ve D en güçlü çeldiricilerdir: bu cümlelerin yüklemleri de edilgendir, ancak “biçilen ne?” sorusu “uzun otlar”, “çağrılan kim?” sorusu “çocuklar” yanıtını verdiği için her ikisinde de sözde özne bulunur. B ve E'de ise yüklemler etkendir ve işi yapan gerçek özneler (“Yaşlı adamın anlattıkları”, “Sabaha karşı yağan kar”) cümlede açıkça yer alır. Cevap A.

Doğru cevap: D — Kar yağınca bütün yollar kapandı. (özne)

Fiilimsiyle kurulan yan cümleciğin görevi, temel cümlenin yüklemine sorulan soruyla bulunur. D'de “kapandı” yüklemine “kapanan ne?” diye sorulduğunda yanıt “bütün yollar”dır; “Kar yağınca” ise “ne zaman kapandı?” sorusuna karşılık verir, yani zarf-fiil öbeğinden kurulmuş bir zarf tümlecidir, özne değildir. A doğrudur: “bilmiyordu” yüklemine “neyi?” diye sorulduğunda belirtme eki almış “Yağmurun ne zaman dineceğini” öbeği gelir. B'de yüklem “onun o günkü sessizliğiydi”, üzen şey sorulduğunda “Beni asıl üzen” adlaşmış sıfat-fiili yanıt verir; bu öbek öznedir. C'de “görebilecek olan kim?” sorusunun yanıtı “Sabah erken kalkanlar” olduğu için o da öznedir; E'de ise “söylemedi” yüklemine “neyi?” sorusu “Çalıştığı yeri” yanıtını verir. Cevap D.

Doğru cevap: A — Özne

Aralarında ortak öge bulunan sıralı cümlelere bağımlı sıralı cümle denir. Burada “kalktı” ve “çıktı” yüklemlerinin ikisi de üçüncü tekil kişiye bağlanır; her iki yargının da öznesi söylenmemiş, ekten anlaşılan aynı gizli öznedir (o). C yanlıştır, çünkü “Sabah erkenden” zarfı yalnız birinci yargıya aittir; ikinci yargının zarf tümleci “kahvaltısını yapmadan”dır. D de yanlıştır: “evden” dolaylı tümleci yalnız ikinci yargıda bulunur, birinci yargıda dolaylı tümleç yoktur. Yüklemler ayrı ayrı söylendiği için E, cümlede belirtili nesne bulunmadığı için B elenir. Cevap A.

Doğru cevap: B — Öğretmen, ödevleri öğrencilere dağıttı. (özne – belirtili nesne – dolaylı tümleç – yüklem)

Belirtili nesne belirtme (-i) eki almış nesnedir; bu eki almayan nesne belirtisizdir. B'de “Öğretmen” özne, belirtme eki almış “ödevleri” belirtili nesne, “kime?” sorusuna yanıt veren “öğrencilere” dolaylı tümleç, “dağıttı” yüklemdir; çözümleme sırasıyla doğrudur. A yanlıştır: “voleybol” belirtme eki almadığı için belirtisiz nesnedir. E de aynı hataya düşer; “bir bardak çay” eksizdir, yani belirtisiz nesnedir. C'de “çok” sözü niceleme bildiren bir zarf tümlecidir, nesne değildir; üstelik “sevinmek” geçişsiz olduğu için cümlede nesne bulunamaz. D'de ögelerin adı doğru ama sırası yanlıştır: cümlede önce “valizlerini” (belirtili nesne), sonra “bagaja” (dolaylı tümleç) gelir. Cevap B.

Doğru cevap: B — Yaşlı kadın sabaha kadar öksürdü.

Geçişlilik ölçütü, yükleme “neyi / kimi” sorusunun sorulup sorulamamasıdır: nesne alabilen fiil geçişli, alamayan geçişsizdir. B'de “neyi öksürdü?” sorusu anlamlı bir yanıt vermez; “öksürmek” nesne almayan geçişsiz bir fiildir. E en güçlü çeldiricidir: cümlede nesne yoktur ama “beklemek” fiili nesne alabilir (kimi bekledi, otobüsü bekledi); nesnenin söylenmemesi fiili geçişsiz yapmaz, bu yüzden E yanlıştır. A, C ve D'de nesne zaten cümlede vardır (topu, gülleri, sınav sonuçlarını), dolayısıyla bu yüklemler geçişlidir. Cevap B.

Doğru cevap: D — o küçük sahil kasabasında

Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “kime, kimde, kimden / nereye, nerede, nereden” sorularının karşılığı olan ögedir. Yükleme “nerede geçirdim?” diye sorulduğunda “o küçük sahil kasabasında” yanıtı gelir; bulunma hâli eki almış bu söz cümlenin dolaylı tümlecidir. E'deki “Çocukluğumun en güzel yazlarını” sözü “neyi geçirdim?” sorusuna karşılık verir ve belirtme eki aldığı için belirtili nesnedir. A'daki “Çocukluğumun” tek başına bir öge değil, bir isim tamlamasının tamlayanıdır; C'deki “geçirdim” ise cümlenin yüklemidir. Cümle yüklemle başladığı için devriktir, ancak devriklik ögelerin adını değiştirmez. Cevap D.

Doğru cevap: C — Gelin, düğün sabahı uzun uzun süslendi.

Dönüşlü çatı, öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği, fiile çoğunlukla -n ekinin geldiği çatıdır. C'de süsleme işini gelin yapmış, süslenen de yine gelin olmuştur; “kendi kendini süsledi” anlamı dönüşlülüğün ölçütüdür. A ve D'deki “kucaklaştı” ve “tartıştı” fiilleri -ş ekiyle kurulmuştur ve işin karşılıklı yapıldığını bildirir; bunlar işteş çatılıdır. B'de “götürüldü” fiilinin gerçek öznesi söylenmemiş, “sandalyeler” işten etkilenen sözde özne durumuna geçmiştir; bu edilgen çatıdır. E'de ise özne işi başkası üzerinde yapmaktadır, yüklem etken ve geçişlidir. Cevap C.

Doğru cevap: E — Ögelerinin dizilişine göre devrik bir cümledir.

Devrik cümle, yüklemi sonda bulunmayan cümledir; bu cümlede yüklem “anlatırdı” en sonda yer aldığı için cümle kurallıdır, dolayısıyla E söylenemez. A doğrudur, çünkü yüklem çekimli bir fiildir. B de doğrudur: cümlede fiilimsi yoktur, tek yargı vardır, yapı basittir. C doğrudur: “neyi anlatırdı?” sorusuna belirtme eki almadan yanıt veren “masallar” belirtisiz nesnedir. D de doğrudur: “kime?” sorusuna “bize”, “nerede?” sorusuna “o eski kerpiç evde” yanıtı geldiği için cümlede iki ayrı dolaylı tümleç bulunur. Cevap E.

Doğru cevap: A — zarf tümleci – yüklem – dolaylı tümleç – özne – belirtili nesne

Ögeler her zaman yüklemden başlanarak bulunur: yüklem “anlatırdı”, “anlatan kim?” sorusuna gelen özne “dedem”, “kime?” sorusuna gelen dolaylı tümleç “bize”, “ne zaman?” sorusuna gelen zarf tümleci “Her akşam”, “neyi?” sorusuna gelen ve belirtme eki almış nesne ise “o uzun kış masallarını”dır. Cümledeki sıra bu ögelerin geçiş sırasıdır: zarf tümleci – yüklem – dolaylı tümleç – özne – belirtili nesne. B'de özne ile dolaylı tümlecin yeri değiştirilmiştir; oysa cümlede “bize” sözü “dedem”den öncedir. C, “masallarını” sözünü belirtisiz nesne saydığı için yanlıştır; sözcük belirtme eki almıştır. D'de ise özne en sona alınmıştır ki bu da metindeki sıraya uymaz. Cevap A.

Doğru cevap: B — Kışın bu yaylaya kolay kolay çıkılmaz.

Edilgen çatı, geçişli bir fiilden kurulduğunda nesne öne geçip sözde özne olur; geçişsiz bir fiilden kurulduğunda ise cümlede hiçbir özne kalmaz, buna “meçhul çatı” denir. B'de “çıkmak” geçişsizdir; “çıkılmaz” yüklemine “çıkılan ne?” diye sorulamaz, dolayısıyla cümlede sözde özne yoktur ve ögeler zarf tümleci, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve yüklemden ibarettir. A, C ve D'nin yüklemleri de edilgendir, ancak bu üç cümlede “güller”, “camlar” ve “kararlar” işten etkilenen sözde özne durumundadır; bu yüzden ölçütü karşılamazlar. E ise edilgen bile değildir: “oynadı” etken çatılı, “Çocuklar” da gerçek öznedir. Cevap B.