Ses Olayları — Test 7

Doğru cevap: A — Kapıyı açar açmaz bize ne diyecekti, bilmiyorum.

“Diyecekti” sözcüğü “de-ecek-di” biçiminde çözümlenir: “de-” kökü daralarak “di-” olmuş (ünlü daralması), sert ünsüz k’den sonra gelen “-di” eki de “-ti” biçimine girmiştir (ünsüz benzeşmesi). B’deki “izliyordu” yalnızca ünlü daralması, C’deki “gitmişti” yalnızca ünsüz benzeşmesi içerir. D’deki “ekmeği” ünsüz yumuşamasına, E’deki “yapayalnız” ise ünlü türemesine örnektir.

Doğru cevap: E — Ünsüz düşmesi

“Ucunda” (uç-u-n-da) sözcüğünde ünsüz yumuşaması, “oğlu” (oğul-u) ve “şehrin” (şehir-in) sözcüklerinde ünlü düşmesi vardır. “Dönmüyordu” (dön-me-yor) ve “yaşıyordu” (yaşa-yor) sözcüklerinde ünlü daralması, “yapayalnız” sözcüğünde ise ünlü türemesi görülür. Parçada “küçücük, ufacık, yükselmek” gibi kökten ünsüz düşen bir sözcük bulunmadığından ünsüz düşmesi yoktur.

Doğru cevap: E — Çocuklar getirdikleri kitapları rafa dizdi.

Kaynaştırma ünsüzleri y, ş, s, n’dir ve iki ünlünün yan yana gelmesini önler. A’da “elma-y-ı”, B’de “kapı-n-ın”, C’de “oda-n-ın” ve “pencere-s-i”, D’de “araba-s-ı” örneklerinde kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır. E’deki “kitapları” ve “rafa” sözcüklerinde ise ekler ünsüzle biten köklere geldiği için kaynaştırmaya gerek kalmamıştır.

Doğru cevap: C — III

III numaralı "ağzımıza" sözcüğü "ağız" kökünden gelir; ünlüyle başlayan iyelik eki alınca ikinci hecedeki "ı" ünlüsü düşmüştür (ağız-ım-ız-a → ağzımıza). Buna orta hece düşmesi de denir. I'deki "bahçeye" (bahçe-y-e), II'deki "sandalyeleri", IV'teki "ellerimizde" (el-ler-imiz-de) ve V'teki "yıldızları" sözcüklerinde kök korunmuş, düşen bir ünlü olmamıştır. Doğru yanıt C'dir.

Doğru cevap: D — Ünlü daralmasına örnek bir sözcük vardır.

“Akşam-iner”, “kayık-uzanır” ve “Kalır-ardında” öbeklerinde ulama yapılabilir. “Ardında” sözcüğü “art” kökünden geldiği için ünsüz yumuşaması, “Balıkçı” (balık-çı) sözcüğü ise ünsüz benzeşmesi içerir. “Üstüne” ve “ağını” sözcüklerinde n kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır. Buna karşılık şiirdeki eylemlerin hiçbirinde geniş ünlünün daraldığı bir yapı bulunmadığından ünlü daralması söz konusu değildir.

Doğru cevap: E — sepeti

Ünsüz yumuşaması, p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ’ye dönüşmesidir. “Ağacı” (ağaç-ı), “kitabı” (kitap-ı), “yaprağı” (yaprak-ı) ve “kanadı” (kanat-ı) sözcüklerinde bu değişim gerçekleşmiştir. “Sepet” sözcüğü ise ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamaz; “sepeti” biçiminde t ünsüzü korunur.

Doğru cevap: B — Gencecik yaşında büyük işler başarmıştı.

“Gencecik” sözcüğü “genç + -cik” biçiminde türemiştir: kök ile ek arasına bir e ünlüsü girmiş (ünlü türemesi), ayrıca kökteki sert ünsüz ç, iki ünlü arasında kalarak c’ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması). “Ufacık” (ufak-cık) ve “küçücük” (küçük-cük) yalnızca ünsüz düşmesi, “azıcık” (az-cık) ve “yapayalnız” ise yalnızca ünlü türemesi içerir.

Doğru cevap: C — III

Ünsüz benzeşmesi (sertleşme), sert ünsüzle biten bir sözcüğe "c, d, g" ile başlayan bir ek geldiğinde bu ünsüzlerin "ç, t, k"ye dönüşmesidir. III numaralı "soğuktu" sözcüğünde kök sert ünsüz "k" ile bittiği için "-dı" eki "-tu" biçimine girmiştir; bu bir ünsüz benzeşmesidir. I'deki "erkenden" ve V'teki "boyunca" sözcüklerinde ekler yumuşak ünsüzle biten köklere geldiği için sertleşme olmamıştır. II'deki "durağında" (durak-ı-n-da) ve IV'teki "geldiğinde" (gel-dik-i-n-de) sözcüklerinde ise benzeşme değil, tam tersi bir olay olan ünsüz yumuşaması görülür. Doğru yanıt C'dir.

Doğru cevap: C — Yaşlı adamın oğlu uzun yıllardır yurt dışındaydı.

“Oğlu” sözcüğü “oğul-u” biçiminde çözümlenir; ünlüyle başlayan iyelik eki alınca ikinci hecedeki u ünlüsü düşmüştür. A’daki “yapacağını” ve E’deki “simidi” (simit-i) yalnızca ünsüz yumuşamasına, D’deki “örttükten” ünsüz benzeşmesine, B’deki “bekliyordum” (bekle-yor) ise ünlü daralmasına örnektir.

Doğru cevap: E — Ünlü düşmesi

“Ardında” sözcüğü “art” kökünden geldiği için ünsüz yumuşaması içerir. “Yapayalnız” sözcüğünde ünlü türemesi, “söylüyor” (söyle-yor) sözcüğünde ünlü daralması vardır. “Dağların-ardında”, “köy-uyanır” ve “iner-ağır” öbeklerinde de ulama yapılabilir. Buna karşılık şiirdeki hiçbir sözcükte kök ünlüsünün düştüğü bir yapı bulunmadığından ünlü düşmesi yoktur.

Doğru cevap: D — O, hiç kimsenin hakkını yemeyecek kadar dürüsttü.

“Hakkını” sözcüğü “hak-ı-n-ı” biçiminde çözümlenir; ünlüyle başlayan ek alınca kökteki k ünsüzü ikizleşmiştir, bu bir ünsüz türemesidir. “Sıcacık” (sıcak-cık) ve “yükseldi” (yüksek-l-) sözcüklerinde ünsüz düşmesi, “daracık” (dar-cık) sözcüğünde ünlü türemesi, “anlamıyordum” (anla-ma-yor) sözcüğünde ise ünlü daralması vardır.

Doğru cevap: B — II

I numaralı "ucundaki" (uç-u-n-da-ki), III numaralı "topladığı" (topla-dık-ı) ve V numaralı "yorulduğunu" (yorul-duk-u-n-u) sözcüklerinde sert ünsüz, ünlüyle başlayan ek alınca yumuşamıştır; bu ünsüz yumuşamasıdır. IV numaralı "küçücük" sözcüğünde ise ünsüz düşmesi görülür (küçük + -cük → küçücük). II numaralı "sepetleri" sözcüğünde "sepet" köküne gelen ekler ünsüzle başladığı için ne yumuşama ne de başka bir ses olayı gerçekleşmiştir. Doğru cevap B'dir.

Doğru cevap: D — 6

Birinci dizede “Yağmur-iner”, “iner-ağır” ve “ağır-ağır” olmak üzere üç ulama vardır. İkinci dizede “dallar-eğilir”, üçüncü dizede “koşar-avluda”, dördüncü dizede ise “karışır-uzak” öbeklerinde ulama yapılabilir. Böylece şiirde toplam altı yerde ulama söz konusudur; “susar” sözcüğünden sonra noktalama işareti bulunduğu için orada ulama yapılamaz.

Doğru cevap: B — Masanın üstündeki kitabı alıp çantasına koydu.

“Kitabı” sözcüğünde yalnızca ünsüz yumuşaması (kitap-ı) vardır. Oysa “diyeceğini” sözcüğünde ünlü daralması ile ünsüz yumuşaması, “emretti” sözcüğünde ünlü düşmesi ile ünsüz benzeşmesi, “gencecik” sözcüğünde ünlü türemesi ile ünsüz yumuşaması, “kaybın” sözcüğünde ise ünlü düşmesi ile ünsüz yumuşaması bir aradadır.

Doğru cevap: A — Denizin rengi akşamüstü koyulaşırdı.

B'de "karış + -dı → karıştı", C'de "ağaç + -dan → ağaçtan" ve "uzaklaş + -dı → uzaklaştı", D'de "yorgunluk + -dan → yorgunluktan", E'de "sabah + -dan → sabahtan" biçiminde sertleşme vardır. A'da ise "renk + -i → rengi" ünsüz yumuşamasıdır ve "koyulaşırdı" sözcüğündeki "-dı" eki yumuşak "r" sesinden sonra geldiği için sertleşmemiştir. Bu nedenle benzeşmenin bulunmadığı cümle A'dır.