Ses Olayları — Test 6

Doğru cevap: E — Ünlü türemesi

Parçada “söğüdün” (söğüt-ün), “vurduğunda” ve “toprağı” (toprak-ı) sözcüklerinde ünsüz yumuşaması vardır. “Alnındaki” sözcüğünde ünlü düşmesi (alın-ı), “ufacık” sözcüğünde ünsüz düşmesi (ufak-cık) görülür. “Söylüyordu” sözcüğünde ise ünlü daralması (söyle-yor) bulunur. Buna karşılık parçanın hiçbir sözcüğünde ünlü türemesi yoktur.

Doğru cevap: D — IV

“Çöktüğünde” (çök-dük-ü-n-de) sözcüğünde k ünsüzü ğ’ye, “ağacın” (ağaç-ın) sözcüğünde ç ünsüzü c’ye, “kitabını” (kitap-ı-n-ı) sözcüğünde p ünsüzü b’ye, “yaprağın” (yaprak-ın) sözcüğünde k ünsüzü ğ’ye dönüşmüştür. IV numaralı “çeviriyordu” sözcüğünde ise sert ünsüzle biten bir kök bulunmadığı için ünsüz yumuşaması görülmez.

Doğru cevap: B — II

Ulama, ünsüzle biten bir sözcüğün ünlüyle başlayan sonraki sözcüğe bağlanarak okunmasıdır. II numaralı "kuş" ünsüzle biter, ardından gelen "uçar" ünlüyle başlar; bu nedenle burada ulama yapılır. I'deki "Bulutlar"dan sonra "dağılır", IV'teki "çöker"den sonra "sessizce", V'teki "parlar"dan sonra "gökyüzünün" geldiği ve bu sözcükler ünsüzle başladığı için ulama olmaz. III'teki "durgun" sözcüğünden sonra ise virgül bulunur; arada noktalama işareti varsa ulama yapılamaz.

Doğru cevap: C — küçücük

“Küçücük” sözcüğü “küçük-cük” biçiminde türemiş, kökteki k ünsüzü düşmüştür; bu bir ünsüz düşmesidir. “Burnu” (burun-u) ünlü düşmesine, “daracık” (dar-cık) ünlü türemesine, “affetmek” (his gibi af-etmek) ünsüz türemesine, “anlıyor” (anla-yor) ise ünlü daralmasına örnektir.

Doğru cevap: A — Yıllar önce yaşanan bir kaybın acısını hâlâ taşıyordu.

“Kaybın” sözcüğü “kayıp-ın” biçiminde çözümlenir: ikinci hecedeki ı ünlüsü düşmüş (ünlü düşmesi), ayrıca p ünsüzü b’ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması). “Burnu” (burun-u) ve “şehrin” (şehir-in) yalnızca ünlü düşmesi içerir. “Öğüdünü” (öğüt-ü) ve “yaprağı” (yaprak-ı) ise yalnızca ünsüz yumuşamasına örnektir.

Doğru cevap: E — Ünsüz türemesi

“Kitapçısı” (kitap-çı) ve “gerektiğini” (gerek-dik-i) sözcüklerinde sert ünsüzden sonra gelen ek sertleştiği için ünsüz benzeşmesi vardır. “Kepengini” (kepenk-i) ve yine “gerektiğini” sözcüklerinde ünsüz yumuşaması, “şehrin” (şehir-in) sözcüğünde ünlü düşmesi, “bekliyordu” (bekle-yor) sözcüğünde ünlü daralması görülür. Parçada af/his gibi ikizleşen bir sözcük bulunmadığından ünsüz türemesi yoktur.

Doğru cevap: B — Annesi ona her gece bir masal anlatıyordu.

Ünlü daralması, geniş ünlüyle (a, e) biten eylem kök ya da gövdelerinin "-yor" eki veya "-y-" kaynaştırma ünsüzü önünde dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesidir. "Oynuyordu" (oyna-yor-du), "bekliyorum" (bekle-yor-um), "söylüyordu" (söyle-yor-du) ve "diyeceğini" (de-y-ecek-i-ni) sözcüklerinde bu daralma görülür. "Anlatıyordu" sözcüğünde ise "-yor" ekinin eklendiği gövde, ünsüzle biten "anlat-"tır (anla- kökü + "-t-" ettirgenlik eki). Gövde geniş ünlüyle bitmediği için daralma koşulu hiç oluşmaz; araya yalnızca, ünsüzle biten gövdeye "-yor" eki gelirken kullanılan yardımcı (bağlayıcı) ünlü "ı" girmiştir. Bu nedenle ünlü daralması olmayan sözcük "anlatıyordu"dur; yanıt B'dir.

Doğru cevap: D — IV

Ulama, ünsüzle biten bir sözcüğün son sesinin, kendisinden sonra gelen ünlüyle başlayan sözcüğe bağlanarak okunmasıdır; arada noktalama işareti bulunmamalıdır. I numaralı "ışık"tan sonra "usulca", II numaralı "Uzak"tan sonra "evlerin", III numaralı "Sokak"tan sonra "ortasında", V numaralı "Ben"den sonra "uzanırım" gelir. Bu sözcüklerin dördü de ünsüzle bittiği ve kendilerinden sonraki sözcükler ünlüyle başladığı için buralarda ulama yapılır: "ışı-kusulca", "Uza-kevlerin", "Soka-kortasında", "Be-nuzanırım". IV numaralı "Rüzgâr" sözcüğünden sonra gelen "durur" ise ünsüzle başladığından ulama koşulu oluşmaz. Doğru cevap D'dir.

Doğru cevap: C — Bütün gün odasına kapanıp ders çalıştı.

“Çalıştı” sözcüğünde kök sert ünsüz olan ş ile bittiği için “-dı” eki “-tı” biçimine girmiştir; bu ünsüz benzeşmesidir. “Kitabını” (kitap-ı) ve “ağaca” (ağaç-a) ünsüz yumuşamasına, “burnu” (burun-u) ünlü düşmesine örnektir. “Diyeceğini” ise ünlü daralması ile ünsüz yumuşamasını bir arada barındırır; sertleşme içermez.

Doğru cevap: A — Komutan, birliğin geri çekilmesini hemen emretti.

“Emretti” sözcüğü “emir + et- + -di” yapısındadır: “emir” sözcüğü yardımcı eylemle birleşirken ikinci hecedeki i ünlüsü düşmüş (ünlü düşmesi), ardından sert ünsüz t’den sonra gelen “-di” eki “-ti” olmuştur (ünsüz benzeşmesi). C’deki “ağzını” yalnızca ünlü düşmesi, E’deki “konuştu” yalnızca ünsüz benzeşmesi, D’deki “dolabı” yalnızca ünsüz yumuşaması içerir; B’deki “bekledi” sözcüğünde ise bu olaylardan hiçbiri yoktur.

Doğru cevap: D — IV

“Diyeceğini” sözcüğünde hem ünlü daralması (de-ecek → diyecek) hem de ünsüz yumuşaması (-ecek-i → -eceği) görülür; yani iki ses olayı bir aradadır. “Girdiğinde” ve “kâğıdı” sözcüklerinde yalnızca ünsüz yumuşaması, “küçücük” sözcüğünde yalnızca ünsüz düşmesi vardır. “Döndü” sözcüğünde ise herhangi bir ses olayı bulunmaz.

Doğru cevap: A — hissetmek

“Hissetmek” sözcüğü “his + etmek” birleşmesinden oluşur; iki ünlü arasında kalan s ünsüzü ikizleşerek türemiştir. “Küçücük” (küçük-cük) ünsüz düşmesine, “biricik” (bir-cik) ünlü türemesine, “ağzı” (ağız-ı) ünlü düşmesine, “geçti” (geç-di) ise ünsüz benzeşmesine örnektir.

Doğru cevap: C — Ünsüz benzeşmesi

“Uzaktaki” (uzak-da-ki) ve “baktı” (bak-dı) sözcüklerinde sert ünsüz k’den sonra gelen d ünsüzü t’ye dönüşmüştür; bu ünsüz benzeşmesidir. Parçada sert ünsüzle biten bir kök ünlüyle başlayan ek almadığı için ünsüz yumuşaması yoktur. “Vuruyor” ve “duruyordu” eylemlerinin kökleri ünsüzle bittiğinden ünlü daralması da görülmez; ayrıca ünlü düşmesine ve ünsüz düşmesine örnek hiçbir sözcük bulunmaz.

Doğru cevap: B — daracık

“Daracık” sözcüğü “dar + -cık” biçiminde türemiş, kök ile ek arasına bir a ünlüsü girmiştir; bu bir ünlü türemesidir. Buna karşılık “yumuşacık” (yumuşak-cık), “sıcacık” (sıcak-cık), “ufacık” (ufak-cık) ve “küçücük” (küçük-cük) sözcüklerinin hepsinde kökteki k ünsüzü düşmüştür; dolayısıyla bunlar ünsüz düşmesine örnektir.

Doğru cevap: A — I

I. dizedeki “ucunda” sözcüğü “uç” kökünden gelir; ünlüyle başlayan iyelik eki alınca sert ünsüz ç, c’ye dönüşmüştür. Öteki dizelerde sert ünsüzle biten bir kök ünlüyle başlayan ek almamıştır: “yaprakların” sözcüğünde ek ünsüzle başlayan çokluk ekidir, “ışıklar” sözcüğü için de aynı durum geçerlidir. Bu nedenle ünsüz yumuşaması yalnızca I. dizede görülür.