Türkiye'nin Yer Şekilleri — Test 1

Doğru cevap: C — I. Jeolojik Zaman (Paleozoik)

Taş kömürü, I. jeolojik zamandaki sık bataklık ormanlarının kalın tortullar altında kömürleşmesiyle oluşmuştur; Zonguldak Havzası bu döneme aittir. III. jeolojik zamanda oluşan kömür ise daha genç ve düşük kalorili olan linyittir, bu nedenle Tersiyer seçeneği doğru değildir.

Doğru cevap: E — Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar

Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar, III. jeolojik zamandaki Alp orojenezinde tortul tabakaların kıvrılmasıyla oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır. Erciyes ve Hasandağı kıvrılmayla değil volkanik püskürmelerle oluşmuştur; Menderes ve Istranca kütleleri ise Alp orojenezinden çok daha eski masiflerdir.

Doğru cevap: C — Tabakaların büyük ölçüde suda eriyebilen kalkerlerden oluştuğunun

Karstik erime şekilleri ancak kalker, jips gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu yerlerde gelişir; Toroslar II. jeolojik zamanda Tetis Denizi'nde biriken kalın kalker tabakalarından oluşmuştur. Bazalt ve granit gibi kayaçlar suda çözünmediğinden bu kayaçlarda karstik şekiller oluşmaz.

Doğru cevap: A — Erciyes Dağı (Kayseri)

Erciyes, Kayseri yakınındaki İç Anadolu volkanizmasının en yüksek konisidir; Hasandağı ve Melendiz de aynı gruptadır. Süphan, Tendürek ve Nemrut Doğu Anadolu'da, Karacadağ ise Güneydoğu Anadolu'da bulunduğundan İç Anadolu'ya ait değildir.

Doğru cevap: B — Kula volkan konileri (Manisa)

Kula volkanik alanı Manisa'da, yani Ege Bölgesi'nde yer alır ve Türkiye'nin en genç volkanik oluşumlarındandır. Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek ise Doğu Anadolu'daki volkanik dağ dizisinin üyeleridir.

Doğru cevap: D — Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Karacadağ, Diyarbakır ile Şanlıurfa arasında uzanan ve bazalt lavlarıyla geniş bir plato oluşturan Güneydoğu Anadolu volkanıdır. Doğu Anadolu'daki Nemrut ve Süphan ile karıştırılmamalıdır; ayrıca İç Anadolu'daki Erciyes gibi yüksek konili bir strato volkan da değildir.

Doğru cevap: E — Volkandan çıkan lavların çukurluğun önünü kapatmasıyla set gölü oluşması

Van Gölü, Nemrut volkanından çıkan lavların çukurluğun batı çıkışını kapatmasıyla oluşmuş volkanik set gölüdür. Karstik göller kalkerin erimesiyle, lagünler ise kıyıda alüvyon ve kum birikimiyle oluştuğundan Van Gölü bu gruplara girmez.

Doğru cevap: D — Volkanik etkinliğin jeolojik olarak çok yakın bir geçmişte gerçekleştiğinin

Aşınmanın ve toprak oluşumunun ilerlememiş olması, şekillerin üzerinden çok az zaman geçtiğini gösterir; Kula volkanizması IV. zamana kadar sürmüştür. Çok eski bir volkanizma olsaydı koniler aşınmış, üzerinde kalın toprak örtüsü gelişmiş olurdu; ayrıca yağışın fazla olması aşınmayı hızlandırırdı.

Doğru cevap: C — Konya

Kuzey Anadolu Fay Zonu, Saros Körfezi çevresinden Karlıova'ya kadar uzanır ve Düzce, Bolu, Tokat, Erzincan gibi illerden geçer. Konya ise bu kuşağın çok uzağında, Türkiye'nin deprem riski en düşük alanlarından birinde bulunur.

Doğru cevap: C — Doğu Anadolu Fay Zonu

Doğu Anadolu Fay Zonu Karlıova'dan Hatay'a doğru uzanan sol yanal doğrultu atımlı bir kuşaktır ve 2023 depremleri bu hat üzerinde meydana gelmiştir. Kuzey Anadolu Fay Zonu ise Karlıova'dan batıya, Marmara yönünde uzandığından bu depremlerin kaynağı değildir.

Doğru cevap: E — Kırık hatlarıyla sınırlanmış çöküntü (graben) tabanları olduklarının

Sıcak su kaynakları ve sığ odaklı depremler, derinlere inen diri kırıkların varlığına işaret eder; bu ovalar normal faylar boyunca çökmüş graben tabanlarıdır. Karstik polyeler erime ile açılır ve fay hattı gerektirmez, bu nedenle sıcak su kaynaklarıyla birlikte anılmaları beklenmez.

Doğru cevap: A — Karanın epirojenik hareketlerle yükseldiğinin

Eski kıyı çizgilerinin bugünkü deniz düzeyinin üzerinde kalması, kara kütlesinin toptan yükseldiğini yani epirojenik hareketin gerçekleştiğini gösterir. Dalga biriktirmesi kumsal ve kordon oluşturur, basamaklı eski kıyı çizgileri yaratmaz; kıvrımlanma ise geniş alanların toptan yükselmesi değil, tabakaların bükülmesidir.

Doğru cevap: B — Zonguldak çevresinde taş kömürü yataklarının bulunmasının

Yüksek ortalama yükselti, diri fay hatları, sivri dorukların korunmuş olması ve akarsuların derine gömülmesi arazinin gençliğiyle doğrudan ilgilidir. Taş kömürü ise I. jeolojik zamandaki bataklık ortamlarının ürünüdür ve arazinin genç oluşumlu olmasıyla açıklanamaz.

Doğru cevap: A — Ağrı Dağı (yaklaşık 5137 m)

Doğu Anadolu'daki volkanik Ağrı Dağı, 5000 metreyi aşan yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek noktasıdır. Süphan ve Kaçkar da çok yüksek olmakla birlikte 4100 metrenin altında kalır; Uludağ ise Marmara Bölgesi'nin en yüksek noktası olsa da ülke ölçeğinde geride kalır.

Doğru cevap: D — Kolay aşınan tüf örtüsünün üzerinde daha dayanıklı kaya bloklarının bulunması

Peribacaları, volkanik tüften oluşan yumuşak örtünün yağmur suları ve sel sularıyla aşınması sırasında üstteki dayanıklı blokların altını korumasıyla gelişir. Kalkerin erimesi dolin ve mağara gibi karstik şekiller yaratır; bu nedenle peribacası oluşumu karstlaşmayla açıklanamaz.