KPSS Coğrafya · 2. konu · konu anlatımı

Türkiye'nin Yer Şekilleri

Sınavda sorulan 28 kavram · havuzdan 253 çözümlü soru · son güncelleme 21 Eylül 2026

Türkiye'nin yer şekilleri, KPSS Coğrafya'nın en geniş ve en çok soru üreten konusudur; iklim, akarsu, nüfus, tarım ve ulaşım sorularının çoğu da yer şekillerine dayanır. Sınav bu konuda dört tip soru sorar: oluşum eşleştirmesi (bir dağ, ova, göl ya da kıyı verilir, hangi kökenli olduğu istenir), yer eşleştirmesi ("hangisi Doğu Anadolu'da yer almaz", "hangi akarsu Ege'ye dökülür"), neden-sonuç ("Rize'nin yağışı Erzurum'dan neden fazla", "Doğu Karadeniz'de neden delta yok") ve tanım-terim (boğaz, tombolo, moren, polye, plato). Neden-sonuç sorularının ortak cevabı çoğu kez dağların kıyıya paralel uzanması ya da yükselti ve engebedir.

En çok puan kaybı üç yerde yaşanır: aynı adı taşıyan iki Karacadağ gibi bölge karışıklıklarında; göl ve ova oluşum tiplerinin (tektonik, karstik, set, delta) birbirine karıştırılmasında; aşındırma ile biriktirme şekillerinin ayrılamamasında. Aşağıdaki kartlar bu ayrımları sınav diliyle verir: her kartta ezberlenecek örnek listesi ve sorunun hangi ifadeyle geldiği vardır. Sayı ezberi yerine "en uzun, en büyük, en yüksek" gibi sıralama bilgisini ve "neden" bağını öğren; sorular hemen hemen hep bu bağı test eder.

Sınavda sorulan kavramlar

Her kavramın altında havuzumuzdan o kavramı ölçen gerçek sorular var. Önce kavramı oku, sonra soruyu aç ve çöz.

1.Jeolojik zamanlar, masifler ve Türkiye'nin oluşumu
Türkiye arazisinin temeli I. zamanda oluşup sonraki orojenezlerde kıvrılmayan sert masiflerdir: Menderes (Saruhan-Menteşe) masifi Ege'de, Yıldız (Istranca) masifi Trakya'da, Kırşehir masifi İç Anadolu'da, Bitlis masifi Doğu'da, Mardin masifi Güneydoğu'da yer alır; Zonguldak taş kömürü de I. zamanın ürünüdür. II. zamanda ülkenin büyük bölümü Tetis Denizi'nin tabanındaydı; kalın tortul ve kalker tabakaları o dönemde çökeldi, karstik şekillerin yaygınlığı buna dayanır. III. zamanda Alp orojeneziyle dağlar yükseldi; linyit, bor, kaya tuzu ve petrol bu zamanın ürünüdür. IV. zamanda İstanbul ve Çanakkale boğazları oluştu, Karadeniz Akdeniz'e bağlandı, yüksek dağlarda buzullaşma yaşandı, ülke toptan yükseldi.
Sınav ipucu: Sınav üç eşleştirmeyi ısrarla sorar: taş kömürü → I. zaman; linyit-bor-tuz → III. zaman; boğazlar ve buzul şekilleri → IV. zaman. "Ege'deki masif" sorusunun cevabı Menderes masifidir.
Soru 25II. jeolojik zamanda Türkiye topraklarının büyük bölümünün Tetis Denizi'nin tabanında bulunması, aşağıdakilerden hangisinin temel nedenidir?
1. A)Doğu Anadolu'da volkan konilerinin sıralanmasının
2. B)Zonguldak çevresinde taş kömürü oluşmasının
3. C)Toroslar ve Güneydoğu Anadolu'da kalın kalker tabakalarının yer almasının
4. D)Ege'de horst ve grabenlerin ortaya çıkmasının
5. E)İstanbul Boğazı'nın açılmasının
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Uzun süre deniz tabanında kalan alanlarda kalın kalker ve diğer tortul tabakalar birikmiş, bu malzeme sonradan kıvrılarak Toroslar'ı oluşturmuştur. Volkan konileri ve horst-graben sistemi III. zaman ve sonrasının, boğazlar ise IV. zamanın ürünüdür.
Zor · Test 2
Soru 1Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yatakları, Türkiye'nin hangi jeolojik zamandaki ortam koşullarının ürünüdür?
1. A)II. Jeolojik Zaman (Mezozoik)
2. B)III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
3. C)I. Jeolojik Zaman (Paleozoik)
4. D)IV. Jeolojik Zaman (Kuvaterner)
5. E)İlkel Zaman (Prekambriyen)
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Taş kömürü, I. jeolojik zamandaki sık bataklık ormanlarının kalın tortullar altında kömürleşmesiyle oluşmuştur; Zonguldak Havzası bu döneme aittir. III. jeolojik zamanda oluşan kömür ise daha genç ve düşük kalorili olan linyittir, bu nedenle Tersiyer seçeneği doğru değildir.
Kolay · Test 1
Soru 15Türkiye'de linyit, bor tuzları ve kaya tuzu yataklarının büyük bölümü hangi jeolojik zamanda oluşmuştur?
1. A)I. Jeolojik Zaman (Paleozoik)
2. B)II. Jeolojik Zaman (Mezozoik)
3. C)IV. Jeolojik Zaman (Kuvaterner)
4. D)III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
5. E)İlkel Zaman (Prekambriyen)
Çözümü göster
Doğru cevap: D. III. jeolojik zamanda oluşan göl ve bataklık ortamları ile yaygın volkanizma, linyit, bor ve tuz yataklarının birikmesini sağlamıştır. I. zaman taş kömürünün, IV. zaman ise buzullaşma ve alüvyal birikimin dönemidir; bu nedenle bor ve linyit bu zamanlarla ilişkilendirilemez.
Orta · Test 1
2.Alp-Himalaya orojenezi ve genç yapı
Orojenez, yan basınçlarla tortul tabakaların kıvrılıp dağ sıraları oluşturmasıdır; Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar III. zamandaki Alp-Himalaya orojenezinde bu şekilde yükselmiştir. Arazinin genç ve kıvrımlı olması yükseltinin ve engebenin fazla, dağların kıyıya paralel, depremlerin sık, jeotermal kaynak ve kaplıcaların bol, akarsuların hızlı akışlı olmasını açıklar. Buna karşılık yarı kurak iklim, bitki örtüsü ya da toprak tipi orojenezle açıklanmaz.
Sınav ipucu: "Genç yapının nedeni/sonucu değildir" sorusunda iklim, yağış ve bitki örtüsü şıkları elenir; deprem, kaplıca, yükselti ve engebe orojenezle ilgilidir.
Soru 2Türkiye'de Alp-Himalaya orojenezi sırasında kıvrılarak yükselen başlıca dağ sıraları aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Erciyes ve Hasandağı
2. B)Karacadağ ve Kula volkan konileri
3. C)Menderes Masifi ve Yıldız (Istranca) Dağları
4. D)Obruk ve Cihanbeyli platoları
5. E)Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar, III. jeolojik zamandaki Alp orojenezinde tortul tabakaların kıvrılmasıyla oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır. Erciyes ve Hasandağı kıvrılmayla değil volkanik püskürmelerle oluşmuştur; Menderes ve Istranca kütleleri ise Alp orojenezinden çok daha eski masiflerdir.
Kolay · Test 1
Soru 12Türkiye arazisinin büyük bölümünün Alp orojenezi ile şekillenmiş genç bir yapıya sahip olması aşağıdakilerden hangisinin nedeni değildir?
1. A)Ortalama yükseltinin fazla olmasının
2. B)Zonguldak çevresinde taş kömürü yataklarının bulunmasının
3. C)Deprem riskinin yüksek olmasının
4. D)Dağların sivri doruklu ve engebeli olmasının
5. E)Akarsuların derin vadiler içinde akmasının
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Yüksek ortalama yükselti, diri fay hatları, sivri dorukların korunmuş olması ve akarsuların derine gömülmesi arazinin gençliğiyle doğrudan ilgilidir. Taş kömürü ise I. jeolojik zamandaki bataklık ortamlarının ürünüdür ve arazinin genç oluşumlu olmasıyla açıklanamaz.
Orta · Test 1
Soru 248Doğu Karadeniz'deki Kaçkar Dağları'nda daimî kar sınırı yaklaşık 3200 metreden başlarken, daha güneyde bulunan Hakkâri'deki Cilo Dağları'nda bu sınır yaklaşık 3600 metreden başlamaktadır. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Cilo Dağları'nın doruk yüksekliğinin daha fazla olması
2. B)Kaçkar Dağları'nın daha genç bir kütle olması
3. C)İki kütlenin farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş olması
4. D)Cilo Dağları'nın daha alçak enlemlerde bulunması
5. E)Kaçkar Dağları'nda buzul vadilerinin daha derin olması
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Daimî kar sınırı, karın yıl boyunca erimeden kaldığı alt yükselti sınırıdır ve öncelikle sıcaklığa, dolayısıyla enleme bağlıdır. Alçak enlemlere inildikçe sıcaklık arttığı için bu sınır yükselir; yaklaşık 41° kuzey enlemindeki Kaçkar'da 3200 metreden başlayan sınır, yaklaşık 37° kuzey enlemindeki Cilo'da 3600 metreye çıkar. A yanlıştır, doruk yüksekliği kar sınırının başlangıç yükseltisini değil yalnızca kar örtüsünün kapladığı alanın genişliğini etkiler. B ve C de yanlıştır; her iki kütle de Alp orojenezi ile oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır ve oluşum yaşının kar sınırıyla bir ilgisi yoktur. Cevap D.
Zor · Test 17
3.Epirojenez ve yükselmenin kanıtları
Epirojenez, geniş alanların kıvrılmadan toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır; orojenezden farkı kıta ölçeğinde, yavaş olması ve tabakaların yatay duruşunu korumasıdır. Türkiye III. zaman sonundan başlayarak toptan yükselmiş, akarsuların aşındırma gücü artmıştır. Kanıtları: Karadeniz kıyılarında deniz düzeyinin üstünde basamaklı kıyı taraçaları, akarsu vadilerinde eski taban kalıntısı sekiler, boğaz ve kanyon vadilerin derinleşmesi, platoların yüksekte kalması.
Sınav ipucu: "Seki" ya da "kıyı taraçası" gördüğün her soruda cevap epirojenik (toptan) yükselmedir; taraça deniz düzeyi değişimini değil karanın yükseldiğini gösterir.
Soru 241Türkiye arazisi, III. Jeolojik Zaman sonlarından başlayarak toptan yükselmiş, buna bağlı olarak akarsuların aşındırma gücü artmıştır. Bu duruma bağlanabilecek sonuçlar arasında; I. Vadi yamaçlarında basamaklar hâlinde eski vadi tabanlarının (taraçaların) bulunması II. Akarsuların dar ve derin boğaz vadiler açması III. Akarsuların çoğunun denge profiline ulaşıp menderesler çizmesi verilenlerden hangileri gösterilebilir?
1. A)I ve II
2. B)Yalnız I
3. C)Yalnız II
4. D)II ve III
5. E)I, II ve III
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Bir kara parçasının geniş alanlı olarak yükselmesine epirojenez denir. Yükselme, akarsuyun taban seviyesine göre eğimini artırdığından akarsu yeniden canlanır ve yatağını derine kazar; bunun izleri vadi yamaçlarında basamaklar hâlinde kalan taraçalar ile dar ve derin boğaz vadilerdir, dolayısıyla I ve II doğrudur. III ise yanlıştır: menderes çizmek akarsuyun eğiminin azaldığını, yani denge profiline yaklaştığını gösterir; toptan yükselme tam tersine eğimi artırır ve varsa mevcut menderesleri gömük menderese dönüştürür. III yanlış olduğu için onu içeren D ve E elenir, II de doğru olduğundan yalnız I'i veren B seçilemez. Cevap A.
Zor · Test 17
Soru 11Karadeniz kıyılarında bugünkü deniz düzeyinin üzerinde, basamaklar hâlinde eski kıyı çizgilerine (kıyı taraçalarına) rastlanması aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?
1. A)Karanın epirojenik hareketlerle yükseldiğinin
2. B)Kıyıda dalga biriktirmesinin arttığının
3. C)Akarsuların taşıdığı alüvyon miktarının azaldığının
4. D)Bölgede kıvrımlı dağ oluşumunun sürdüğünün
5. E)Deniz suyunun tuzluluğunun azaldığının
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Eski kıyı çizgilerinin bugünkü deniz düzeyinin üzerinde kalması, kara kütlesinin toptan yükseldiğini yani epirojenik hareketin gerçekleştiğini gösterir. Dalga biriktirmesi kumsal ve kordon oluşturur, basamaklı eski kıyı çizgileri yaratmaz; kıvrımlanma ise geniş alanların toptan yükselmesi değil, tabakaların bükülmesidir.
Orta · Test 1
Soru 22Epirojenez ile orojenez arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Epirojenezde yer kabuğunda yeni volkan konileri oluşurken, orojenezde geniş lav platoları ortaya çıkar
2. B)Epirojenezde geniş alanlar toptan alçalıp yükselirken, orojenezde tabakalar kıvrılıp kırılarak dağ oluşur
3. C)Epirojenez yalnızca deniz tabanında, orojenez ise yalnızca kara üzerinde etkili olan bir harekettir
4. D)Epirojenez akarsu aşındırmasının, orojenez ise rüzgâr aşındırmasının sonucunda ortaya çıkan bir süreçtir
5. E)Epirojenez yalnızca I. jeolojik zamanda, orojenez ise yalnızca IV. jeolojik zamanda görülmüştür
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Epirojenez kıta oluşumu hareketi olup geniş alanların toptan yükselmesi ya da alçalmasıdır; orojenez ise tabakaların sıkışarak kıvrılması ve kırılmasıyla dağ oluşumudur. Volkanizma ayrı bir iç kuvvettir, bu nedenle koni ve lav platosu oluşumu bu iki hareketin ayırt edici ölçütü değildir.
Kolay · Test 2
4.Fay hatları ve deprem
Kuzey Anadolu Fayı Saros Körfezi'nden Marmara, Bolu, Amasya ve Erzincan üzerinden Bingöl Karlıova'ya uzanır; 1939 Erzincan ile 1999 Gölcük ve Düzce depremleri bu fay üzerinde olmuştur. Doğu Anadolu Fayı Karlıova'dan Malatya, Kahramanmaraş ve Hatay yönüne uzanır; 2023 Kahramanmaraş depremleri bu kuşakta gelişmiştir. Batı Anadolu'da Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes çöküntü ovaları (grabenler) ile aralarındaki horstlar (Bozdağlar, Aydın Dağları) kırıklı yapıyı gösterir; bu ovalardaki kaplıcalar ve sık deprem tektonik oluşumun kanıtıdır. Konya Ovası çevresi, Mardin-Şanlıurfa çevresi ve Trakya'nın iç kesimi gibi eski kütle alanlarında deprem riski düşüktür.
Sınav ipucu: Kaplıca ve jeotermal enerjinin Ege ile Kuzey Anadolu Fayı boyunca yoğunlaşması fay hatlarının göstergesidir. Deprem önlemi sorularında "fay üzerine ya da gevşek zemine yapı yapmak" şıkkı önlem sayılmaz.
Soru 9Bingöl'ün Karlıova ilçesinden başlayarak güneybatıya, Hatay yönünde uzanan ve 2023 Kahramanmaraş depremlerinin üzerinde geliştiği fay kuşağı aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kuzey Anadolu Fay Zonu
2. B)Batı Anadolu (Ege) graben sistemi
3. C)Doğu Anadolu Fay Zonu
4. D)Ecemiş Fay Zonu
5. E)Kuzeydoğu Anadolu Fay Zonu
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Doğu Anadolu Fay Zonu Karlıova'dan Hatay'a doğru uzanan sol yanal doğrultu atımlı bir kuşaktır ve 2023 depremleri bu hat üzerinde meydana gelmiştir. Kuzey Anadolu Fay Zonu ise Karlıova'dan batıya, Marmara yönünde uzandığından bu depremlerin kaynağı değildir.
Orta · Test 1
Soru 271939 Erzincan ile 1999 Gölcük ve Düzce depremlerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Doğu Anadolu Fay Zonu üzerinde meydana gelmiş olmaları
2. B)Volkanik patlamalara bağlı olarak oluşmaları
3. C)Ege graben sistemi içinde oluşmaları
4. D)Deniz tabanı heyelanlarından kaynaklanmaları
5. E)Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerinde meydana gelmiş olmaları
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Her üç deprem de Saros Körfezi'nden Karlıova'ya uzanan Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerinde gerçekleşmiştir. Doğu Anadolu Fay Zonu Karlıova'nın güneybatısında uzandığından Gölcük ve Düzce depremleriyle ilişkilendirilemez; ayrıca bu depremler tektonik kökenlidir, volkanik değildir.
Orta · Test 2
Soru 10Ege Bölümü'nde Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarının kenarlarında sıcak su kaynaklarının bulunması ve sık deprem etkinliği görülmesi, bu ovalarla ilgili aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
1. A)Karstik erime sonucu oluşmuş polye tabanları olduklarının
2. B)Eski buzul yataklarına karşılık geldiklerinin
3. C)Rüzgâr aşındırmasıyla düzleşmiş alanlar olduklarının
4. D)Volkanik lav örtüsüyle kaplı düzlükler olduklarının
5. E)Kırık hatlarıyla sınırlanmış çöküntü (graben) tabanları olduklarının
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Sıcak su kaynakları ve sığ odaklı depremler, derinlere inen diri kırıkların varlığına işaret eder; bu ovalar normal faylar boyunca çökmüş graben tabanlarıdır. Karstik polyeler erime ile açılır ve fay hattı gerektirmez, bu nedenle sıcak su kaynaklarıyla birlikte anılmaları beklenmez.
Orta · Test 1
5.Volkanik dağlar ve volkanizma
Volkanik dağlar iki kuşakta toplanır: İç Anadolu'da Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz, Karadağ, Karapınar'daki Karacadağ ve Meke Gölü; Doğu Anadolu'da Ağrı, Süphan, Tendürek ve Nemrut. Güneydoğu'da Diyarbakır-Şanlıurfa arasındaki Karacadağ akıcı bazalt lavlarıyla alçak ve yayvan bir kalkan volkanı, Erciyes ise koyu lav ve kül katmanlarıyla yüksek sivri bir konidir; farkın nedeni lavın akışkanlığıdır. Manisa Kula en genç volkanik alandır; konilerinin aşınmamış olması ve toprak örtüsünün ince kalması volkanizmanın jeolojik olarak çok yakın geçmişte olduğunu gösterir. Kula ve Nevşehir'de bağcılık, verimli ve geçirimli volkanik topraklara dayanır. Marmara Bölgesi'nde volkanik dağ yoktur.
Sınav ipucu: Karacadağ adında iki dağ vardır: Konya Karapınar'daki İç Anadolu'da, Diyarbakır'daki Güneydoğu'dadır. Kula (Ege) Doğu Anadolu şıkkına yazılırsa yanlıştır.
Soru 2Türkiye'de Alp-Himalaya orojenezi sırasında kıvrılarak yükselen başlıca dağ sıraları aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Erciyes ve Hasandağı
2. B)Karacadağ ve Kula volkan konileri
3. C)Menderes Masifi ve Yıldız (Istranca) Dağları
4. D)Obruk ve Cihanbeyli platoları
5. E)Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar, III. jeolojik zamandaki Alp orojenezinde tortul tabakaların kıvrılmasıyla oluşmuş genç kıvrım dağlarıdır. Erciyes ve Hasandağı kıvrılmayla değil volkanik püskürmelerle oluşmuştur; Menderes ve Istranca kütleleri ise Alp orojenezinden çok daha eski masiflerdir.
Kolay · Test 1
Soru 3Aşağıdaki volkanik dağlardan hangisi İç Anadolu Bölgesi sınırları içinde yer alır?
1. A)Erciyes Dağı (Kayseri)
2. B)Süphan Dağı (Bitlis)
3. C)Tendürek Dağı (Ağrı)
4. D)Karacadağ (Diyarbakır)
5. E)Nemrut Dağı (Bitlis)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Erciyes, Kayseri yakınındaki İç Anadolu volkanizmasının en yüksek konisidir; Hasandağı ve Melendiz de aynı gruptadır. Süphan, Tendürek ve Nemrut Doğu Anadolu'da, Karacadağ ise Güneydoğu Anadolu'da bulunduğundan İç Anadolu'ya ait değildir.
Kolay · Test 1
Soru 7Manisa'nın Kula çevresindeki volkan konilerinin aşınmamış ve taze görünümlü olması, lav akıntılarının üzerinde toprak örtüsünün çok ince kalması bu volkanizma ile ilgili aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
1. A)Volkanik etkinliğin I. jeolojik zamanda gerçekleştiğinin
2. B)Alanda buzul aşındırmasının etkili olduğunun
3. C)Bölgede yıllık yağış miktarının çok yüksek olduğunun
4. D)Volkanik etkinliğin jeolojik olarak çok yakın bir geçmişte gerçekleştiğinin
5. E)Lavların denizaltında soğuduğunun
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Aşınmanın ve toprak oluşumunun ilerlememiş olması, şekillerin üzerinden çok az zaman geçtiğini gösterir; Kula volkanizması IV. zamana kadar sürmüştür. Çok eski bir volkanizma olsaydı koniler aşınmış, üzerinde kalın toprak örtüsü gelişmiş olurdu; ayrıca yağışın fazla olması aşınmayı hızlandırırdı.
Zor · Test 1
6.Kuzey Anadolu Dağları
Karadeniz kıyısına paralel uzanan kıvrım dağlarıdır. Batı kesiminde Küre (İsfendiyar), Kastamonu-Çankırı arasındaki Ilgaz, Bolu ve Köroğlu dağları; orta kesimde alçalan Canik Dağları; doğu kesiminde Karadeniz Bölgesi'nin en yüksek kütlesi olan Rize (Doğu Karadeniz) Dağları ve Kaçkar Dağı (3937 m) yer alır. İç kesime geçiş Zigana (Gümüşhane-Trabzon), Kop (Bayburt-Erzurum) ve Ecevit geçitleriyle sağlanır. Orta Karadeniz'de dağların alçalması Bafra ve Çarşamba ovalarının genişlemesine ve deniz etkisinin biraz içeri sokulmasına olanak verir.
Sınav ipucu: Kaçkar hem Karadeniz'in en yüksek noktası hem de buzul ve sirk gölü sorularının adresidir; Zigana Trabzon-Gümüşhane, Gülek Adana-Niğde ekseninde ezberlenir.
Soru 31Kuzey Anadolu Dağları'nın batı kesiminde yer alan dağlar aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Kaçkar ve Rize dağları
2. B)Giresun ve Canik dağları
3. C)Bolkar ve Aladağlar
4. D)Munzur ve Mercan dağları
5. E)Küre ve Ilgaz dağları
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Küre ve Ilgaz dağları, Kuzey Anadolu Dağları'nın Batı Karadeniz'de uzanan sıralarıdır. Kaçkar ve Giresun dağları aynı sistemin doğu kesiminde bulunur; Bolkar ve Aladağlar ise Toroslar'a, Munzur ve Mercan Doğu Anadolu'ya aittir.
Kolay · Test 3
Soru 52Kastamonu ile Çankırı arasında yer alan ve Kuzey Anadolu Dağları'nın batı sırasında bulunan dağ aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kaçkar Dağları
2. B)Ilgaz Dağları
3. C)Canik Dağları
4. D)Munzur Dağları
5. E)Bolkar Dağları
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Ilgaz Dağları, Kastamonu ile Çankırı arasında uzanan ve Batı Karadeniz'in en yüksek kütlelerinden biri olan sıradır. Kaçkar Doğu Karadeniz'de, Munzur Doğu Anadolu'da, Bolkar ise Orta Toroslar'da bulunur.
Kolay · Test 4
Soru 30Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan ve Karadeniz Bölgesi'nin en yüksek noktasını barındıran dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Ilgaz Dağları
2. B)Canik Dağları
3. C)Kaçkar Dağları
4. D)Köroğlu Dağları
5. E)Küre Dağları
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Kaçkar Dağları, Rize ile Artvin çevresinde uzanan ve 3900 metreyi aşan doruklarıyla Karadeniz'in en yüksek kütlesidir. Küre ve Ilgaz Kuzey Anadolu Dağları'nın batı kesiminde, Canik ise orta kesiminde yer alır ve bu kütlelerin yükseltisi çok daha azdır.
Kolay · Test 2
7.Toroslar
Akdeniz kıyısına paralel, yay çizen kıvrım dağlarıdır. Batı Toroslar'da Antalya'nın batısındaki Bey Dağları, Akdağ ve Sultan Dağları; Orta Toroslar'da Bolkar Dağları, Demirkazık Tepesi'nin bulunduğu Aladağlar, Tahtalı ve Binboğa; Güneydoğu Toroslar'da Hatay'daki Nur (Amanos), Malatya, Bitlis ve Hakkâri dağları bulunur; Cilo Dağları Güneydoğu Toroslar'ın Hakkâri'deki parçasıdır. Çukurova'yı İç Anadolu'ya Gülek Geçidi, Hatay'ı Çukurova'ya Amanoslar'daki Belen Geçidi, Antalya'yı Burdur'a Çubuk Geçidi bağlar. Toroslar kalkerden oluştuğu için Türkiye'nin en yaygın karstik alanıdır.
Sınav ipucu: "Kıyıya paralel dağ + Belen Geçidi" → Amanos (Nur) Dağları; "Demirkazık" → Aladağlar; "Cilo" → Güneydoğu Toroslar.
Soru 32Orta Toroslar içinde yer alan ve Toros sisteminin en yüksek doruklarından biri olan Demirkazık Tepesi hangi dağ kütlesindedir?
1. A)Bey Dağları
2. B)Sultan Dağları
3. C)Aladağlar
4. D)Nur (Amanos) Dağları
5. E)Menteşe Dağları
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Demirkazık, Niğde-Adana-Kayseri çevresinde uzanan Aladağlar kütlesinin en yüksek noktasıdır ve Orta Toroslar içinde yer alır. Bey Dağları Batı Toroslar'da, Nur Dağları ise Hatay çevresinde uzandığından bu doruğu barındırmaz.
Kolay · Test 3
Soru 36Çukurova'yı İç Anadolu'ya bağlayan ve Orta Toroslar'ı aşan geçit aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Zigana Geçidi
2. B)Kop Geçidi
3. C)Belen Geçidi
4. D)Çubuk Geçidi
5. E)Gülek Boğazı
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Gülek Boğazı, Toroslar'ı aşarak Çukurova ile İç Anadolu arasındaki tarihî ve güncel ulaşımı sağlayan geçittir. Zigana ve Kop Kuzey Anadolu'da, Belen ise Hatay'da Nur Dağları üzerinde bulunduğundan bu bağlantıyı sağlamaz.
Orta · Test 3
Soru 41Antalya'nın batısında yer alan ve Batı Toroslar içinde bulunan dağ aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bey Dağları
2. B)Bolkar Dağları
3. C)Aladağlar
4. D)Nur (Amanos) Dağları
5. E)Munzur Dağları
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Bey Dağları, Antalya'nın batısında yükselen ve Batı Toroslar'ın en tanınmış kütlelerinden biri olan dağ sırasıdır. Bolkar ve Aladağlar Orta Toroslar'da, Munzur ise Doğu Anadolu'da yer aldığından Batı Toroslar içinde gösterilemez.
Kolay · Test 3
8.Doğu Anadolu dağları ve en yüksek noktalar
Doğu Anadolu, Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar'ın birbirine yaklaşıp sıkıştığı, kıvrımların üstüne volkanizma ve epirojenik yükselmenin eklendiği alandır; bu yüzden ortalama yükseltisi en yüksek bölgedir. Türkiye'nin en yüksek noktası volkanik Ağrı Dağı (5137 m), ikincisi Cilo Dağları'ndaki Uludoruk, üçüncüsü Süphan'dır. Marmara'nın en yüksek noktası Uludağ, Karadeniz'inki Kaçkar, İç Anadolu'nunki Erciyes'tir. Yükseltinin fazla olması kışların uzun ve sert geçmesini, tarım alanlarının kısıtlı, ulaşımın zor, nüfusun seyrek olmasını açıklar; yaz yağışları sayesinde çayırlar ve büyükbaş hayvancılık gelişmiştir.
Sınav ipucu: "Doğu Anadolu'da yer almayan dağ" sorusunda Erciyes, Hasan Dağı (İç Anadolu) ve Kaçkar (Karadeniz) çeldiricidir; Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut, Palandöken, Munzur ve Cilo bölgeye aittir.
Soru 13Türkiye'nin en yüksek noktası aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Ağrı Dağı (yaklaşık 5137 m)
2. B)Erciyes Dağı (yaklaşık 3917 m)
3. C)Süphan Dağı (yaklaşık 4058 m)
4. D)Kaçkar Dağı (yaklaşık 3937 m)
5. E)Uludağ (yaklaşık 2543 m)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Doğu Anadolu'daki volkanik Ağrı Dağı, 5000 metreyi aşan yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek noktasıdır. Süphan ve Kaçkar da çok yüksek olmakla birlikte 4100 metrenin altında kalır; Uludağ ise Marmara Bölgesi'nin en yüksek noktası olsa da ülke ölçeğinde geride kalır.
Kolay · Test 1
Soru 57Ağrı Dağı'ndan sonra Türkiye'nin en yüksek doruğu aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Aladağlar'daki Demirkazık Tepesi
2. B)Kaçkar Dağı'nın doruğu
3. C)Erciyes Dağı'nın doruğu
4. D)Uludağ'ın doruğu
5. E)Cilo Dağları'ndaki Uludoruk (Reşko) Tepesi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Hakkâri'deki Cilo Dağları'nın Uludoruk (Reşko) Tepesi 4100 metreyi aşarak Ağrı Dağı'ndan sonra gelir. Kaçkar ve Erciyes 4000 metrenin altında kaldığından, Uludağ ise 2500 metre dolayında olduğundan bu sıralamada geride yer alır.
Kolay · Test 4
Soru 4Aşağıdaki volkanik dağ ya da volkanik alanlardan hangisi Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer almaz?
1. A)Ağrı Dağı
2. B)Kula volkan konileri (Manisa)
3. C)Süphan Dağı
4. D)Nemrut Dağı
5. E)Tendürek Dağı
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Kula volkanik alanı Manisa'da, yani Ege Bölgesi'nde yer alır ve Türkiye'nin en genç volkanik oluşumlarındandır. Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek ise Doğu Anadolu'daki volkanik dağ dizisinin üyeleridir.
Kolay · Test 1
9.Dağların uzanış yönünün sonuçları
Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyıya paralel uzandığından Karadeniz ve Akdeniz'de kıyı ovaları dar, doğal liman az, kıyı-iç kesim ulaşımı geçitlere bağlıdır; nem iç kesime geçemediği için Rize'nin yağışı Erzurum'un birkaç katıdır ve denizel iklim dar bir kıyı şeridinde kalır. Toroslar kışın soğuk kuzey havasını keserek Antalya'nın aynı enlemdeki Konya'dan çok daha ılık olmasını sağlar. Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır: kıyı girintili çıkıntılı ve uzundur, koy ve doğal liman boldur, deniz etkisi ovalar boyunca içeriye sokulur, Gediz ve Menderes ırmakları çöküntülerde doğu-batı doğrultusunda akar.
Sınav ipucu: "Ege kıyılarının Akdeniz'den uzun olması", "deniz etkisinin içeriye sokulması", "enine kıyı" → dağların kıyıya dik uzanması; "kıyıdan hemen sonra karasal iklim", "dar kıyı ve falez" → kıyıya paralel uzanış.
Soru 56Dağların kıyıya paralel uzanmasının Akdeniz kıyılarındaki sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Kıyı çizgisinin genel olarak sade bir görünüm sunması
2. B)Denizel etkinin dar bir kuşakta kalması
3. C)İç kesimlerle ulaşımın geçitlere bağımlı olması
4. D)Boyuna kıyı tipinin yaygın olarak görülmesi
5. E)Doğal liman sayısının çok fazla olması
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Dağlar kıyıya paralel uzandığında kıyı çizgisi sadeleşir ve korunaklı koy sayısı azalır; bu nedenle Akdeniz'de doğal liman az bulunur. Sade kıyı, dar denizel etki kuşağı, geçitlere bağımlı ulaşım ve boyuna kıyı tipi ise bu uzanışın doğrudan sonuçlarıdır.
Zor · Test 4
Soru 34Ege Bölümü'nde dağların kıyıya dik uzanmasının sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Denizel etkilerin iç kesimlere kadar sokulabilmesi
2. B)Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımın güçleşmesi
3. C)Kıyı çizgisinin girintili çıkıntılı bir görünüm kazanması
4. D)Kıyıda geniş alüvyal ovaların yer alması
5. E)Doğal liman sayısının fazla olması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Dağlar denize dik uzandığından aralarındaki çöküntü ovaları doğal geçit işlevi görür ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım kolaylaşır. Denizel etkinin içeri sokulması, girintili kıyı, geniş ovalar ve çok sayıda doğal liman ise bu uzanışın doğrudan sonuçlarıdır.
Orta · Test 3
Soru 91Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşan ve Türkiye'de Antalya'nın Kaş ile Finike çevresinde görülen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Ria kıyı
2. B)Haliç kıyı
3. C)Enine kıyı
4. D)Limanlı kıyı
5. E)Dalmaçya kıyı
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Dalmaçya tipi kıyıda kıyıya paralel dağ sıraları kısmen sular altında kaldığından kıyıya koşut adalar ve uzun körfezler oluşur; Kaş-Finike arası bu tipin Türkiye'deki örneğidir. Ria kıyılar ise vadilerin batmasıyla oluştuğundan girinti ve çıkıntılar kıyıya dik yönde gelişir.
Kolay · Test 7
10.Yükselti ve engebenin sonuçları
Türkiye'nin ortalama yükseltisi 1132 metredir; yükselti batıdan doğuya doğru artar ve 1000 metrenin üstündeki alanlar yüzölçümünün yarısından fazlasını kaplar. Engebe yüzünden gerçek alan izdüşüm alanından yaklaşık 35 bin km² büyüktür. Engebeli yapı akarsuların hızlı akmasına ve hidroelektrik potansiyeline, tarım alanlarının sınırlı kalmasına, kara ve demir yollarının vadileri izleyerek uzamasına, Hakkâri-Tunceli-Bayburt gibi illerde nüfusun seyrek ve yerleşmenin dağınık olmasına, güney yamaçlarda (bakı etkisi) yerleşme ve tarımın daha yükseğe çıkmasına yol açar. Dağlık alanlar yaylacılık, ormancılık, madencilik, kış turizmi ve enerjiyle değerlendirilir.
Sınav ipucu: "Engebenin sonucu gösterilemez" sorusunda kısa mesafede iklim farkı, dağınık yerleşme ve ulaşım maliyeti sonuçtur; "düzenli akarsu rejimi" ya da "geniş tarım alanları" sonuç değildir.
Soru 48Türkiye'nin gerçek alanının izdüşüm alanından belirgin biçimde büyük olması aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?
1. A)Yer şekillerinin engebeli ve eğimin fazla olmasının
2. B)Ülkenin orta kuşakta yer almasının
3. C)Üç tarafının denizlerle çevrili olmasının
4. D)Doğu ile batı arasında saat farkı bulunmasının
5. E)Ülkenin kuzey yarım kürede bulunmasının
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Eğimli yüzeylerin gerçek uzunluğu, harita üzerindeki yatay izdüşümünden daha fazladır; engebe arttıkça iki alan arasındaki fark büyür. Denizlerle çevrili olmak ya da orta kuşakta bulunmak alan hesabıyla ilgili olmadığından bu farkı açıklayamaz.
Orta · Test 4
Soru 112Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de yer şekillerinin engebeli olmasının sonuçları arasında gösterilemez?
1. A)Gerçek alanın izdüşüm alanından fazla olması
2. B)Ulaşım ağının kısa ve düşük maliyetli olması
3. C)Akarsuların hidroelektrik potansiyelinin yüksek olması
4. D)Erozyonun geniş alanlarda etkili olması
5. E)Aynı anda farklı iklim özelliklerinin yaşanabilmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Engebeli arazide yollar dolambaçlı geçirilir, tünel ve viyadük gerektiği için maliyet artar; ulaşımın kısa ve ucuz olması engebenin değil düzlüğün sonucudur. Alan farkı, yüksek su gücü, şiddetli erozyon ve yerel iklim çeşitliliği ise engebenin doğrudan sonuçlarıdır.
Orta · Test 8
Soru 40Doğu Karadeniz'de yerleşmelerin dağınık olması ve yaylacılık etkinliğinin yaygınlaşması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Yaz mevsiminde kuraklığın çok şiddetli biçimde yaşanmasıyla
2. B)Bölgedeki tarım topraklarının aşırı biçimde tuzlanmış olmasıyla
3. C)Bölgenin ortalama yükseltisinin çok düşük değerlerde kalmasıyla
4. D)Kış mevsiminde kar örtüsünün hiçbir yükseltide görülmemesiyle
5. E)Arazinin engebeli olması ve düzlüklerin yüksek yaylalarla sınırlı kalmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Dağların kıyıya çok yakın ve dik olması geniş düz alan bırakmadığından evler yamaçlara dağılmış, otlak bakımından zengin yüksek düzlükler ise yaylacılık için kullanılmıştır. Bölgede her mevsim yağış görüldüğünden yaz kuraklığıyla açıklama yapılamaz.
Orta · Test 3
11.Ova tipleri ve örnekleri
Delta ovaları akarsuların denize taşıdığı alüvyonla oluşur: Seyhan-Ceyhan'ın oluşturduğu ve en geniş delta olan Çukurova, Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Silifke (Göksu), Menemen (Gediz), Balat (Büyük Menderes). Tektonik ovalar çöküntü alanlarıdır: Ege'nin Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes grabenleri ile Erzurum, Muş, Erzincan, Malatya, Bursa, Adapazarı ve termik santralleri linyitle çalışan Elbistan ovası. Karstik ovalar (polye) Batı Toroslar'dadır: Elmalı, Kestel, Muğla, Acıpayam. Ovalar düz, alüvyonlu ve sulanabilir olduğundan tarım ve nüfus yoğunlaşır; delta ovalarında sürekli yenilenen alüvyal toprak verimi en yükseğe çıkarır.
Sınav ipucu: Bafra ile Muş karşılaştırmasında Bafra kıyıda delta, Muş iç kesimde tektonik çöküntü ovasıdır. Çukurova'da yılda birden fazla ürün, Erzurum'da tek ürün alınmasının nedeni yükseltiye bağlı sıcaklık farkıdır.
Soru 245Samsun'daki Bafra Ovası ile Doğu Anadolu'daki Muş Ovası'nın oluşum biçimleri birbirinden farklıdır. Bu iki ova ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
1. A)İkisi de akarsu birikimiyle oluşan delta ovasıdır.
2. B)İkisi de kırıklar boyunca çöken alanlarda yer alır.
3. C)Bafra tektonik çöküntü, Muş ise delta ovasıdır.
4. D)Bafra karstik erime, Muş ise buzul aşındırması ürünüdür.
5. E)Bafra delta, Muş ise tektonik kökenli bir ovadır.
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Bafra Ovası, Kızılırmak'ın Karadeniz'e döküldüğü ağız kesiminde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşmuş bir delta ovasıdır. Muş Ovası ise kırıklar boyunca çöken alanın alüvyonlarla dolmasıyla gelişen tektonik kökenli bir iç ovadır; Erzurum ve Elazığ ovaları da aynı biçimde oluşmuştur. Bu nedenle E doğrudur. A yanlıştır, denize kıyısı olmayan Muş'ta delta oluşamaz. C, iki ovanın oluşum biçimini birbirinin yerine koyduğu için yanlıştır; D'de belirtilen karstik erime ve buzul aşındırması ise bu iki ovanın oluşumunda rol oynamamıştır. Cevap E.
Orta · Test 17
Soru 60Seyhan ve Ceyhan ırmaklarının taşıdığı alüvyonlarla oluşan ve Türkiye'nin en geniş delta ovası olan ova aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bafra Ovası (Samsun çevresi)
2. B)Çarşamba Ovası (Samsun çevresi)
3. C)Çukurova (Adana çevresi)
4. D)Silifke Ovası (Mersin çevresi)
5. E)Menemen Ovası (İzmir çevresi)
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Çukurova, Seyhan ve Ceyhan'ın Akdeniz kıyısında biriktirdiği alüvyonlarla oluşmuş, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır. Bafra ve Çarşamba ovaları Karadeniz kıyısında yer alır ve alanca çok daha küçüktür; bu nedenle en geniş delta olarak gösterilemez.
Kolay · Test 4
Soru 61Karadeniz kıyısındaki Bafra ve Çarşamba ovalarını oluşturan akarsular aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
1. A)Seyhan ve Ceyhan
2. B)Gediz ve Büyük Menderes
3. C)Sakarya ve Susurluk
4. D)Göksu ve Dalaman
5. E)Kızılırmak ve Yeşilırmak
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Bafra Ovası Kızılırmak'ın, Çarşamba Ovası ise Yeşilırmak'ın delta ovasıdır ve her ikisi de Samsun çevresindedir. Seyhan ile Ceyhan Akdeniz'de Çukurova'yı, Gediz ve Büyük Menderes ise Ege kıyısındaki ovaları oluşturduğundan bu ovalarla ilişkilendirilemez.
Kolay · Test 5
12.Delta oluşum koşulları
Delta için akarsuyun bol alüvyon taşıması, döküldüğü denizin sığ (kıta sahanlığının geniş) olması, gelgit ve kıyı akıntılarının zayıf olması gerekir; akarsuyun uzun ya da rejiminin düzenli olması şart değildir. Doğu Karadeniz akarsuları bol alüvyon taşıdığı hâlde delta yoktur; çünkü kıyı hemen derinleşir ve kıyıya paralel uzanan dağlar denize dik yamaçlarla iner. Türkiye'de gelgit zayıf olduğu için deltalar korunur ve denize doğru ilerler; Efes ve Milet'in bugün denizden uzakta kalması Küçük ve Büyük Menderes alüvyonlarının kıyıyı doldurmasındandır. Art arda kurulan barajlar alüvyonu tuttuğu için deltaların büyümesi yavaşlar.
Sınav ipucu: "Delta için gerekli değildir" sorusunda "akarsuyun uzun olması" ve "yağışın bol olması" elenir; "Doğu Karadeniz'de delta yok" sorusunun cevabı denizin kıyıda hemen derinleşmesidir.
Soru 127Bir akarsuyun ağzında delta ovası oluşabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekli değildir?
1. A)Kıyıda güçlü akıntıların bulunmaması
2. B)Kıta sahanlığının geniş, denizin sığ olması
3. C)Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması
4. D)Gelgit genliğinin düşük olması
5. E)Akarsu havzasında kalıcı karların bulunması
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Delta oluşumu; bol alüvyon, sığ deniz, zayıf kıyı akıntısı ve düşük gelgit genliği gibi koşullara bağlıdır. Havzada kalıcı kar bulunması akarsuyun rejimini etkiler ancak biriken alüvyonun ağızda kalıp kalmamasıyla doğrudan ilgili değildir.
Orta · Test 9
Soru 126Doğu Karadeniz kıyılarındaki akarsular bol alüvyon taşımalarına karşın bu kıyılarda belirgin delta ovaları oluşmamıştır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kıyıdan itibaren denizin hızla derinleşmesi
2. B)Akarsuların yaz aylarında tümüyle kuruması
3. C)Bölgede yağış miktarının çok az olması
4. D)Kıyıda gelgit genliğinin çok yüksek olması
5. E)Akarsu yataklarının eğiminin çok az olması
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Delta oluşumu için kıta sahanlığının geniş, denizin sığ olması gerekir; Doğu Karadeniz'de kıyıdan hemen sonra deniz hızla derinleştiği için taşınan alüvyon derinlerde dağılır. Bölge her mevsim yağışlı olduğundan akarsuların kuruması ya da yağışın azlığı söz konusu değildir.
Zor · Test 9
Soru 63Aşağıdakilerden hangisi bir akarsuyun ağzında delta ovası oluşabilmesi için gerekli koşullar arasında yer almaz?
1. A)Kıyıda gelgit genliğinin çok fazla olması
2. B)Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması
3. C)Akarsu ağzında denizin sığ olması
4. D)Kıyı akıntılarının güçlü olmaması
5. E)Kıyının çökme eğiliminde bulunmaması
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Güçlü gelgit, biriken alüvyonu sürekli süpürerek dağıttığı için delta oluşumunu engeller; bu nedenle gelgitin belirgin olduğu kıyılarda haliç görülür. Bol alüvyon, sığ deniz, zayıf kıyı akıntısı ve kıyının çökmemesi ise delta oluşumunu kolaylaştıran koşullardır.
Zor · Test 5
13.Platolar ve dağılışı
Plato, akarsularla derin vadilerle yarılmış yüksek düzlüktür. İç Anadolu'da Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Bozok ve Kayseri-Sivas arasındaki Uzunyayla; Güneydoğu'da Gaziantep ve Şanlıurfa; Akdeniz'de kalker üzerinde gelişmiş karstik Taşeli (Mersin-Karaman) ve Teke (Antalya-Burdur); Doğu Anadolu'da lav örtüsü üzerinde gelişmiş Erzurum-Kars ve Ardahan; Eskişehir çevresinde volkanik tüflerin aşındığı, Frig vadileriyle tanınan Yazılıkaya; Marmara'da aşınım platosu Çatalca-Kocaeli; Karadeniz'de Perşembe platosu bulunur. İç Anadolu ve Güneydoğu platolarında yağış azlığından tahıl ve küçükbaş, Erzurum-Kars'ta yaz yağışıyla beslenen çayırlar sayesinde büyükbaş hayvancılık öne çıkar.
Sınav ipucu: Plato yüksekte ve akarsularla yarılmıştır, ova alçak ve düzdür. Obruk Platosu'ndaki yuvarlak çukurlar karstlaşmanın, son yıllardaki yeni obruklar aşırı yeraltı suyu çekiminin göstergesidir.
Soru 73Kayseri ile Sivas arasında uzanan ve İç Anadolu'nun en yüksek platolarından biri olan plato aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Uzunyayla Platosu
2. B)Haymana Platosu
3. C)Cihanbeyli Platosu
4. D)Taşeli Platosu
5. E)Ardahan Platosu
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Uzunyayla, Kayseri ile Sivas arasında yer alan ve yükseltisi diğer İç Anadolu platolarından fazla olan bir plato alanıdır. Haymana Ankara çevresinde, Taşeli Akdeniz'de, Ardahan Platosu ise Doğu Anadolu'nun kuzeydoğusundadır.
Orta · Test 5
Soru 74Eskişehir çevresinde, Frig vadileri olarak da bilinen ve kolay işlenen volkanik tüflerin aşınmasıyla ilginç görünümler kazanmış plato alanı aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Obruk Platosu
2. B)Bozok Platosu
3. C)Şanlıurfa Platosu
4. D)Yazılıkaya Platosu
5. E)Erzurum-Kars Platosu
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Yazılıkaya (Frigya) Platosu, Eskişehir-Afyonkarahisar çevresinde tüf katmanlarının aşınmasıyla oluşmuş vadi ve kaya oyuklarıyla tanınır. Obruk Platosu ise adını karstik obruklardan alır ve Konya çevresinde yer aldığından bu tanıma uymaz.
Orta · Test 5
Soru 85Aşağıdaki platolardan hangisi lav örtüsü üzerinde gelişmiş bir plato olarak gösterilir?
1. A)Gaziantep Platosu
2. B)Haymana Platosu
3. C)Erzurum-Kars Platosu
4. D)Cihanbeyli Platosu
5. E)Taşeli Platosu
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Erzurum-Kars Platosu, Doğu Anadolu volkanizmasının yaydığı lavların oluşturduğu geniş düzlükler üzerinde gelişmiştir. Gaziantep ve Taşeli platoları kalker tabakaları üzerinde bulunduğundan karstik nitelikler taşır, lav platosu sayılmaz.
Zor · Test 6
14.Karstik şekiller
Kalker, jips ve kaya tuzu gibi suda eriyen kayaçların yaygın olduğu Toroslar'da ve İç Anadolu'nun güneyinde gelişir; Doğu Karadeniz'de kayaç volkanik olduğu için karst görülmez. Erime şekilleri küçükten büyüğe lapya, dolin, uvala, polye sırasıyla gider; obruk, düden, kör vadi ve mağara (Alanya Damlataş, Antalya Karain, Burdur İnsuyu) da erime ürünüdür. Biriktirme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir; Pamukkale travertenleri kalsiyum bikarbonatlı sıcak suyun karbondioksit kaybederek kireç çökeltmesiyle oluşur. Karstik kaynaklarla beslenen Manavgat gibi akarsular yazın da bol su taşır; karstik arazide baraj suyu sızar, polye tabanları kışın düdenler yetişemediği için göllenir.
Sınav ipucu: "Erime şekli değildir" → traverten, sarkıt, dikit; "karst için zorunlu koşul" → eriyebilen kayaç (kalker); dolin < uvala < polye sıralamasını ters yazma.
Soru 76Aşağıdakilerden hangisi karstik erime şekilleri arasında yer almaz?
1. A)Traverten
2. B)Lapya
3. C)Dolin
4. D)Uvala
5. E)Polye
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Traverten, eriyen kirecin sudan yeniden çökelmesiyle oluşan bir karstik birikim şeklidir; Pamukkale bunun en bilinen örneğidir. Lapya, dolin, uvala ve polye ise kalkerin çözünmesiyle oluşan erime şekilleridir ve boyutları bu sırayla büyür.
Kolay · Test 6
Soru 77Karstik erime şekillerinin küçükten büyüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
1. A)Dolin - Lapya - Polye - Uvala
2. B)Lapya - Dolin - Uvala - Polye
3. C)Polye - Uvala - Dolin - Lapya
4. D)Uvala - Polye - Lapya - Dolin
5. E)Lapya - Uvala - Dolin - Polye
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Kalker yüzeyindeki küçük oluk ve çentikler lapya, huni biçimli çukurlar dolin, birkaç dolinin birleşmesiyle uvala, en geniş karstik ova ise polye adını alır. Bu nedenle polyenin en küçük ya da lapyanın en büyük gösterildiği sıralamalar yanlıştır.
Orta · Test 6
Soru 6Van Gölü'nün oluşumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Buzulların oyduğu çanağın erime sularıyla dolması
2. B)Kalkerlerin erimesiyle oluşan polyenin sularla dolması
3. C)Alüvyonların koy ağzını kapatmasıyla lagün oluşması
4. D)Rüzgârın oluşturduğu kum setinin arkasında su birikmesi
5. E)Volkandan çıkan lavların çukurluğun önünü kapatmasıyla set gölü oluşması
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Van Gölü, Nemrut volkanından çıkan lavların çukurluğun batı çıkışını kapatmasıyla oluşmuş volkanik set gölüdür. Karstik göller kalkerin erimesiyle, lagünler ise kıyıda alüvyon ve kum birikimiyle oluştuğundan Van Gölü bu gruplara girmez.
Orta · Test 1
15.Akarsu aşındırma şekilleri
Dağlık alanlarda dar ve derin çentik (V) vadi; akarsuyun bir dağ sırasını enine kesip geçtiği boğaz (Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın Kuzey Anadolu Dağları'nı yardığı vadiler); kalkerli arazide derinliği çok fazla kanyon (Köprülü Kanyon); eğimin azaldığı kesimde tabanlı vadi görülür. Eğimi azalan akarsu büklümler çizerek menderes yapar; menderesli akarsu denge profiline yaklaşmıştır, derine aşındırmaz, yatağını sık değiştirir, taşkın yapar. Sağanak suların killi-marnlı çıplak yamaçları yarıklarla parçalaması kırgıbayır, vadi yamacındaki eski taban basamakları seki, çağlayan diplerindeki çukurlar dev kazanıdır. Nevşehir peribacaları volkanik tüfün üstündeki sert kapağın altını sel sularının aşındırmasıyla oluşur; yakınındaki Erciyes ve Hasan Dağı tüfün kaynağıdır.
Sınav ipucu: Menderes gördüğün akarsuda "hidroelektrik potansiyeli yüksek" ya da "aşındırma güçlü" şıkkı beklenmez; boğaz ile kanyonu karıştırma, kanyon kalker ister.
Soru 100Bir akarsuyun eğimin azaldığı kesimlerde büklümler çizerek akmasına ne ad verilir?
1. A)Dev kazanı
2. B)Boğaz vadi
3. C)Sekiler
4. D)Kırgıbayır
5. E)Menderes
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Menderes, akarsuyun taban seviyesine yaklaştığı ve eğimin azaldığı kesimlerde yana doğru aşındırma yaparak büklümler çizmesidir. Dev kazanı ise eğimin çok arttığı çağlayanlarda gelişen bir aşındırma şekli olduğundan menderesle karıştırılmamalıdır.
Kolay · Test 7
Soru 141Bitki örtüsünden yoksun, killi ve marnlı yamaçlarda sağanak yağışların yüzeyi çok sayıda derin yarıkla parçalaması sonucu oluşan şekil hangisidir?
1. A)Peribacası
2. B)Menderes
3. C)Peneplen
4. D)Kırgıbayır
5. E)Falez
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Kırgıbayır, bitki örtüsünün koruyucu etkisinin bulunmadığı killi-marnlı yamaçlarda sağanak yağışların yüzeyi yarıklarla parçalamasıyla oluşur ve Türkiye'de yarı kurak iç bölgelerde yaygındır. Falez ise akarsuyun değil dalgaların oluşturduğu bir kıyı şeklidir.
Orta · Test 10
Soru 149Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın Kuzey Anadolu Dağları'nı enine keserek denize ulaştığı dar ve derin vadilere ne ad verilir?
1. A)Tabanlı vadi
2. B)Boğaz vadi
3. C)Asimetrik vadi
4. D)Kanyon vadi
5. E)Çentik vadi
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Bir akarsuyun dağ sırasını enine yararak geçtiği dar ve derin vadilere boğaz (yarma) vadi denir; Kızılırmak ve Yeşilırmak Kuzey Anadolu Dağları'nı bu biçimde aşar. Tabanlı vadi eğimin azaldığı olgun evrede, kanyon ise yatay tabakalı kalker alanlarda oluştuğu için buraya uymaz.
Zor · Test 10
16.Akarsu biriktirme şekilleri
Akarsuyun eğimi ve hızı azalınca taşıdığı malzemeyi biriktirir. Dağ yamacından ovaya açılan akarsu malzemeyi yelpaze biçiminde yığar (birikinti konisi); konilerin birleşmesiyle dağ eteği ovası, dağlar arasındaki çukurların dolmasıyla dağ içi ovası oluşur. Taşkın ovası, ırmak adası ve kum adacıkları yatak içinde, delta ovası denize döküldüğü yerde gelişir. Falez, peribacası, seki ve kırgıbayır aşındırma şekilleridir; "biriktirme şekli değildir" sorusunun cevabı bunlardan biridir. Akarsuların bol alüvyon taşımasının nedeni eğim, sağanak yağış, bitki örtüsünün zayıflığı ve kolay aşınan tortul kayaçlardır; gür bitki örtüsü neden gösterilemez.
Sınav ipucu: "Yelpaze biçiminde yığma" birikinti konisini, "eğimin aniden azalması" bu biriktirmenin nedenini anlatır; delta akarsu birikimi ama aynı zamanda kıyı şeklidir.
Soru 99Aşağıdakilerden hangisi akarsu biriktirme şekilleri arasında yer almaz?
1. A)Birikinti konisi
2. B)Dağ eteği ovası
3. C)Dev kazanı
4. D)Delta ovası
5. E)Irmak adası
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Dev kazanı, çağlayan altında düşen suyun kayayı oyması sonucu oluşan bir aşındırma şeklidir. Birikinti konisi, dağ eteği ovası, delta ve ırmak adası ise akarsuyun hızının azaldığı yerlerde yükünü bırakmasıyla oluşur.
Orta · Test 7
Soru 140Aşağıdakilerden hangisi akarsuların biriktirme faaliyetiyle oluşturduğu şekillerden biri değildir?
1. A)Delta ovası
2. B)Birikinti konisi
3. C)Dev kazanı
4. D)Irmak adası
5. E)Taşkın ovası
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Dev kazanı, akarsuyun çağlayan yaptığı yerde suyun ve taşıdığı malzemenin yatağı oymasıyla oluşan bir aşındırma şeklidir. Delta, birikinti konisi, ırmak adası ve taşkın ovası ise akarsuyun taşıdığı alüvyonu bırakmasıyla oluşan biriktirme şekilleridir.
Kolay · Test 10
Soru 103Dağ yamacından ova tabanına açılan bir akarsuyun taşıdığı malzemeyi yelpaze biçiminde yığması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Eğimin aniden azalmasıyla akarsuyun taşıma gücünü yitirmesi
2. B)Akarsuyun debisinin aniden artması
3. C)Akarsuyun kaynağa doğru aşındırma yapması
4. D)Yamaçta karstik erimenin hızlanması
5. E)Rüzgâr hızının yamaçta yükselmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Eğim kırıldığında akış hızı ve dolayısıyla taşıma gücü düştüğünden akarsu yükünü bırakır ve birikinti konisi oluşur; bunların birleşmesiyle dağ eteği ovaları gelişir. Debinin artması taşıma gücünü yükselteceğinden biriktirmeyi değil aşındırmayı artırırdı.
Orta · Test 7
17.Türkiye akarsularının genel özellikleri
Türkiye bir yarımada olduğu ve dağlar kıyıya yakın uzandığı için akarsu boyları kısadır; en uzun akarsu Karadeniz'e dökülen Kızılırmak'tır, havzası en geniş ve suyu en bol olan ise Fırat'tır. Yükselti ve eğim fazla olduğundan akarsular hızlı akar, derin vadiler açar, bol alüvyon taşır ve hidroelektrik potansiyeli yüksektir; aynı nedenle henüz denge profiline ulaşmamıştır. Hızlı akış, düzensiz rejim, sığ ve dar yataklar akarsuları ulaşıma elverişsiz kılar; tek istisna Bartın Çayı'nda kısa mesafeli taşımacılıktır. Akarsulardan en çok enerji ve sulamada yararlanılır; Çoruh ve Köprüçay'da rafting turizmi gelişmiştir.
Sınav ipucu: Ulaşıma elverişsizlik nedenleri arasında "boyların kısa olması" ve "hızlı akış" doğrudur, "suyun tuzlu olması" gibi şıklar ilgisizdir. Çoruh'un kısa mesafede çok yükselti kaybetmesi aşındırma ve enerji potansiyelini artırır.
Soru 38Doğu Anadolu Bölgesi'nde ortalama yükseltinin fazla olmasının sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
1. A)Kış mevsiminin uzun ve sert geçmesi
2. B)Yetiştirilen tarım ürünü çeşidinin az olması
3. C)Tarımda yetişme döneminin uzun sürmesi
4. D)Akarsuların hidroelektrik potansiyelinin yüksek olması
5. E)Kış aylarında kara yolu ulaşımının aksaması
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Yükseltinin fazla olması sıcaklığı düşürdüğü için don olaylı gün sayısı artar ve yetişme dönemi kısalır, uzamaz. Sert ve uzun kışlar, ürün çeşidinin azlığı, yüksek su gücü potansiyeli ve ulaşımın kışın aksaması ise doğrudan yükseltinin sonuçlarıdır.
Orta · Test 3
Soru 120Türkiye'nin en uzun akarsuyu ile bu akarsuyun döküldüğü deniz aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Fırat — Akdeniz
2. B)Kızılırmak — Karadeniz
3. C)Sakarya — Marmara Denizi
4. D)Büyük Menderes — Karadeniz
5. E)Seyhan — Ege Denizi
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Kızılırmak, kaynağını ve ağzını Türkiye sınırları içinde bulunduran en uzun akarsudur; Sivas çevresinden doğar ve Bafra Ovası'nı oluşturarak Karadeniz'e ulaşır. Sakarya da sularını Karadeniz'e boşalttığı için Marmara seçeneği yanlıştır; Seyhan ise Ege'ye değil Akdeniz'e dökülür.
Kolay · Test 8
Soru 148Kızılırmak havzasının büyük bölümünün karasal iklim alanında yer alması, bu akarsuyun hangi özelliğini açıklar?
1. A)Yıl boyunca düzenli akım taşımasını
2. B)En yüksek akıma yaz ortasında ulaşmasını
3. C)Ağzında delta ovası oluşturamamasını
4. D)Akımının yıl içinde büyük değişiklik göstermesini
5. E)Büyük gemilerle ulaşıma elverişli olmasını
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Karasal iklimde yağış hem az hem de mevsimlere düzensiz dağıldığı, yaz buharlaşması da yüksek olduğu için Kızılırmak'ın akımı yıl içinde belirgin biçimde değişir. Kızılırmak Bafra Ovası'nı oluşturduğundan delta yapamadığı yönündeki seçenek de yanlıştır.
Orta · Test 10
18.Havzalar ve akarsuların döküldüğü denizler
Karadeniz'e Sakarya, Filyos, Bartın, Kızılırmak, Yeşilırmak ve Gürcistan üzerinden Çoruh; Marmara'ya Susurluk, Gönen ve Biga; Ege'ye Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes; Akdeniz'e Dalaman, Aksu, Köprüçay, Manavgat, Göksu, Seyhan, Ceyhan ve Asi dökülür. Fırat ve Dicle Basra Körfezi'ne, Aras ve Kura sınırı aşıp Hazar Denizi'ne ulaşır. Asi Nehri Lübnan'dan doğar, Suriye'yi geçip Türkiye'ye güneyden girer; Amik Ovası'nı geçtikten sonra Samandağ'da Akdeniz'e dökülür; Aras Bingöl Dağları'ndan doğar ve Türkiye-Ermenistan sınırını çizer. Konya-Tuz Gölü, Van, Afyon (Akarçay) ve Burdur-Acıgöl kapalı havzalardır: çevresi dağlarla çevrili ve yağışı az olduğu için sular denize ulaşamaz, göl ve bataklıklarda son bulur; gölleri ve toprakları tuzludur.
Sınav ipucu: "Ege'ye dökülmeyen akarsu" şıkkında Sakarya ya da Dalaman aranır; Dalaman Akdeniz'e döner. Sapanca, İznik, Manyas, Ulubat ve Eğirdir (Aksu ile Akdeniz'e) kapalı havzada değildir.
Soru 125Aşağıdaki akarsulardan hangisi ülke sınırlarını aşarak Hazar Denizi'ne ulaşır?
1. A)Dicle Nehri
2. B)Fırat Nehri
3. C)Aras Nehri
4. D)Çoruh Nehri
5. E)Asi Nehri
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Aras ve Kura, Doğu Anadolu'dan doğup Türkiye dışında birleşerek sularını Hazar Denizi'ne boşaltır. Fırat ve Dicle de ülke dışına çıkar ancak Basra Körfezi'ne ulaşır; Çoruh ise ülke dışına çıkmakla birlikte Karadeniz'e dökülür.
Orta · Test 9
Soru 132Asi Nehri ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
1. A)Türkiye'de doğar ve Basra Körfezi'ne kadar ulaşır.
2. B)Konya Kapalı Havzası'nın en büyük akarsuyudur.
3. C)Toroslar'dan doğup sularını Ege Denizi'ne boşaltır.
4. D)Karadeniz'e dökülen akarsuların en uzunudur.
5. E)Ülke dışında doğar, Türkiye'den geçerek Akdeniz'e dökülür.
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Asi, kaynağını Türkiye dışından alan ve Hatay üzerinden Akdeniz'e ulaşan bir akarsudur; bu yönüyle ülkeye dışarıdan giren nadir akarsulardandır. Basra Körfezi'ne ulaşan akarsular Fırat ve Dicle'dir; Karadeniz'e dökülenlerin en uzunu ise Kızılırmak'tır.
Orta · Test 9
Soru 146Aras Nehri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
1. A)Kaynağını Doğu Anadolu'dan alır.
2. B)Ülke sınırlarını aşarak akışını sürdürür.
3. C)Akışının bir bölümünde sınır oluşturur.
4. D)Beslenmesinde kar erimeleri belirgindir.
5. E)Sularını doğrudan Karadeniz'e boşaltır.
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Aras, Doğu Anadolu'dan doğar, bir bölümünde sınır oluşturur ve ülke dışında Kura ile birleşerek Hazar Denizi'ne ulaşır; Karadeniz'e dökülmez. Yükseltinin fazla olduğu bir havzadan geçtiği için beslenmesinde kar erimelerinin payı büyüktür.
Orta · Test 10
19.Akarsu rejimleri
Rejim, akımın (birim zamanda geçen su miktarının, yani debinin) yıl içindeki değişimidir. Doğu Karadeniz akarsuları her mevsim yağış aldığı için Türkiye'nin en düzenli rejimli akarsularıdır. Akdeniz akarsularında akım yağmurun düştüğü kışın yükselir, yazın düşer. İç ve Doğu Anadolu akarsuları en yüksek akıma kar erimeleriyle ilkbahar sonu ve yaz başında ulaşır; kış akımı en düşüktür. Fırat, Dicle ve Kızılırmak kar ve yağmurla birlikte beslendiği için karma rejimlidir. Karstik kaynaklı Manavgat yazın da bol su taşır; barajın aşağısında akım denetlendiği için düzenlenir. Rejimi yağış rejimi, sıcaklık, kayaç geçirimliliği, bitki örtüsü ve barajlar etkiler; akarsuyun uzunluğu ya da döküldüğü deniz etkilemez.
Sınav ipucu: Grafikte ilkbaharda tepe yapan akım → kar erimesi (karasal bölge); kışın tepe yapan → Akdeniz; yıl boyu düz → Doğu Karadeniz ya da karstik kaynak.
Soru 131Türkiye'de rejimi en düzenli akarsular Doğu Karadeniz'de bulunmaktadır. Bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Akarsu havzalarının çok geniş olması
2. B)Bölgede her mevsimin yağışlı geçmesi
3. C)Akarsu boylarının çok uzun olması
4. D)Yatak eğimlerinin çok az olması
5. E)Havzalarda buharlaşmanın fazla olması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Rejim düzenliliği, beslenmenin yıl içinde eşit dağılmasına bağlıdır; Doğu Karadeniz'de her mevsim yağış görüldüğü için akım fazla dalgalanmaz. Bu akarsular kısa ve eğimlidir, dolayısıyla uzun boy ya da az eğim seçenekleri bölgenin gerçeğiyle bağdaşmaz.
Zor · Test 9
Soru 154Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarına ne ad verilir?
1. A)Rejim
2. B)Havza
3. C)Denge profili
4. D)Taban seviyesi
5. E)Debi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su hacmine debi (akım) denir ve metreküp/saniye ile ifade edilir. Rejim ise debinin yıl içindeki değişimini anlatır; bu nedenle iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır.
Kolay · Test 11
Soru 19Nevşehir çevresinde bağcılık ve patates tarımının, Manisa'nın Kula yöresinde ise bağcılığın gelişmiş olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Alüvyal delta topraklarının geniş yer kaplamasıyla
2. B)Karstik kireçli arazinin yaygın olmasıyla
3. C)Yıl boyunca yağışın düzenli dağılmasıyla
4. D)Volkanik kökenli toprakların mineral bakımından zengin olmasıyla
5. E)Buzul aşındırmasıyla açılmış düzlüklerin varlığıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Her iki yöre de volkanik malzeme üzerinde geliştiği için topraklar mineralce zengindir ve özellikle bağcılık için elverişlidir. Bu alanlarda delta ovası bulunmaz; ayrıca her iki yörede de yağış yaz mevsiminde belirgin biçimde azaldığından yağış düzenliliğiyle açıklama yapılamaz.
Orta · Test 2
20.Barajlar, hidroelektrik ve GAP
Fırat üzerinde Keban, Karakaya, Türkiye'nin en büyük barajı olan ve Şanlıurfa tünelleriyle Harran Ovası'nı sulayan Atatürk, Birecik ve Karkamış; Dicle'de Kralkızı, Dicle, Batman ve Ilısu; Kızılırmak'ta Hirfanlı, Kesikköprü, Kapulukaya ve Samsun'daki Altınkaya; Sakarya'da Sarıyar ve Gökçekaya; Yeşilırmak'ta Almus, Hasan Uğurlu ve Suat Uğurlu; Ceyhan'da Aslantaş ve Menzelet; Seyhan'da Seyhan ve Çatalan; Manavgat'ta Oymapınar; Çoruh'ta Deriner ve Yusufeli; Gediz'de Demirköprü kuruludur. GAP dokuz ili (Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak) kapsayan, enerji ve sulamanın yanında tarım, sanayi ve eğitimi içeren entegre bölgesel kalkınma projesidir. Hidroelektrik potansiyeli en yüksek bölge Doğu Anadolu'dur; yükselti, eğim, derin vadiler ve kar sularıyla beslenen Fırat, Dicle ve Çoruh buradadır.
Sınav ipucu: Barajın ekonomik ömrünü en çok erozyonla taşınan alüvyonun göl tabanını doldurması kısaltır; baraj gölü çevresinde nem artıp sıcaklık farkı azalır; sulanan kurak alanda drenaj yoksa toprak tuzlanır (Harran).
Soru 151Keban ve Karakaya barajlarının kurulu olduğu akarsu hangisidir?
1. A)Dicle Nehri
2. B)Yeşilırmak
3. C)Fırat Nehri
4. D)Ceyhan Nehri
5. E)Çoruh Nehri
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Keban ve Karakaya barajları, Atatürk Barajı gibi Fırat Nehri üzerinde yer alır ve ülkenin elektrik üretiminde önemli pay tutar. Çoruh üzerindeki tesisler Artvin çevresinde, Ceyhan üzerindekiler ise Çukurova çevresinde bulunduğundan bu seçenekler yanlıştır.
Kolay · Test 11
Soru 150Türkiye'nin en büyük barajı olan Atatürk Barajı hangi akarsu üzerinde kurulmuştur?
1. A)Dicle Nehri
2. B)Kızılırmak
3. C)Sakarya Nehri
4. D)Fırat Nehri
5. E)Seyhan Nehri
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Atatürk Barajı, Güneydoğu Anadolu Projesi'nin can damarı olarak Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur ve hem enerji hem sulama amaçlıdır. Dicle üzerindeki tesisler ayrı bir alt sistemdir; Kızılırmak ve Sakarya ise Karadeniz'e dökülen, farklı havzalara ait akarsulardır.
Kolay · Test 10
Soru 167Şanlıurfa Tünelleri aracılığıyla Harran Ovası'nın sulanmasını sağlayan baraj hangisidir?
1. A)Hirfanlı Barajı
2. B)Demirköprü Barajı
3. C)Aslantaş Barajı
4. D)Deriner Barajı
5. E)Atatürk Barajı
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Fırat üzerindeki Atatürk Barajı'nda toplanan sular, Şanlıurfa Tünelleri ile Harran Ovası'na taşınarak geniş alanların sulanmasını sağlamıştır. Aslantaş Ceyhan, Deriner ise Çoruh üzerinde bulunduğundan Güneydoğu Anadolu'daki sulamayla ilgileri yoktur.
Orta · Test 12
21.Tektonik ve karstik göller
Yer kabuğunun kırılıp çökmesiyle oluşan tektonik göller Türkiye'nin en yaygın ve en büyük gölleridir: alanı en büyük göl olan Van (Nemrut'un lavları çukurun önünü kapadığı için aynı zamanda volkanik set gölü sayılır), Tuz, en büyük tatlı su gölü Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Acıgöl, Akşehir, Eber, İznik, Manyas, Ulubat, Sapanca ve Hazar. Karstik göller kalkerin erimesiyle oluşan dolin, uvala ve obruklarda birikir: Salda, Kestel, Avlan, Suğla ve Kızören Obruğu. Göller Yöresi'nde göl sayısının fazlalığı tektonik çukurlukların karstlaşmayla genişlemesindendir. Beyşehir ve Eğirdir'in suyu tatlıdır çünkü fazla suyu boşaltan gideğenleri vardır; Burdur, Acıgöl, Tuz ve Van kapalı havzada gideğensiz olduğu için tuzlu ya da sodalıdır.
Sınav ipucu: "Tuz Gölü'nden tuz üretilmesi" ve "yazın alanının küçülmesi" → sığlık, gideğensizlik ve buharlaşmanın yağıştan fazla olması; Van ile Tuz'un ortak yanı kapalı havzada tektonik çukurda yer almaları ve sularının tatlı olmamasıdır.
Soru 179Türkiye'nin alan bakımından en büyük gölü aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Van Gölü
2. B)Tuz Gölü
3. C)Beyşehir Gölü
4. D)Eğirdir Gölü
5. E)İznik Gölü
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Van Gölü, yaklaşık 3700 kilometrekarelik alanıyla Türkiye'nin en büyük gölüdür ve suları sodalıdır. Tuz Gölü alan bakımından ikinci sırada yer alsa da çok sığ olduğundan yaz aylarında yüzeyi büyük ölçüde küçülür.
Kolay · Test 12
Soru 180Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Van Gölü
2. B)Tuz Gölü
3. C)Burdur Gölü
4. D)Acıgöl
5. E)Beyşehir Gölü
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Beyşehir Gölü, Göller Yöresi'nde yer alan ve dışarıya akışı bulunan en büyük tatlı su gölüdür; Konya Ovası'nın sulanmasında kullanılır. Van, Tuz, Burdur ve Acıgöl ise kapalı havzalarda bulundukları için tuzlu ya da acı sulu göllerdir.
Kolay · Test 12
Soru 192Türkiye'nin en büyük yapay gölü aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Van Gölü
2. B)Atatürk Baraj Gölü
3. C)Beyşehir Gölü
4. D)Tuz Gölü
5. E)Eğirdir Gölü
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Fırat üzerindeki Atatürk Barajı'nın oluşturduğu göl, Türkiye'nin insan eliyle meydana getirilmiş en büyük su birikintisidir. Van, Tuz, Beyşehir ve Eğirdir ise doğal süreçlerle oluşmuş göller olduğundan yapay göl kapsamına girmez.
Orta · Test 13
22.Set gölleri, volkanik ve buzul gölleri
Set gölleri bir çukurun önünün doğal ya da yapay engelle kapanmasıyla oluşur. Heyelan set gölleri: Tortum (Erzurum), Sera ve Uzungöl (Trabzon), Abant, Yedigöller ve Sülük (Bolu); varlıkları yörede heyelanın etkili olduğunu gösterir. Alüvyal set gölleri: Büyük Menderes'in eski körfezi kapatmasıyla oluşan ve bu yüzden suyu hafif tuzlu Bafa, Köyceğiz, Marmara, Eymir ve Mogan. Kıyı set (lagün) gölleri dalga ve akıntıların kıyı kordonuyla koyu kapatmasıyla oluşur: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos (Durusu), Akyatan; Terkos ve Büyükçekmece denizle bağlantısı kesilip tatlılaştığı için İstanbul'a içme suyu verir. Volkanik göller Nemrut (kaldera), Meke ve Nevşehir Acıgöl (patlama çukuru); buzul (sirk) gölleri Kaçkar, Uludağ, Cilo, Ağrı, Bolkar ve Aladağlar'ın doruklarındadır; buzullaşma sınırlı olduğu için küçük ve az sayıdadır. En büyük yapay göl Atatürk Baraj Gölü'dür.
Sınav ipucu: Heyelan set gölü olmayan seçenek genellikle bir kıyı seti (Terkos) ya da alüvyal settir (Bafa). Baraj gölünü doğal gölden ayıran şey akarsu önünün insan eliyle kapatılmasıdır.
Soru 196Aşağıdaki göllerden hangisi heyelan set gölü değildir?
1. A)Tortum Gölü
2. B)Sera Gölü
3. C)Abant Gölü
4. D)Köyceğiz Gölü
5. E)Yedigöller
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Tortum, Sera, Abant ve Yedigöller, kayan yamaç kütlelerinin vadiyi kapatmasıyla oluşmuş heyelan set gölleridir. Köyceğiz ise akarsu alüvyonlarının eski körfezin önünü kapatmasıyla oluştuğundan alüvyal set gölüdür.
Kolay · Test 14
Soru 182Tortum, Sera ve Abant gölleri hangi oluşum türüne örnektir?
1. A)Karstik göller
2. B)Tektonik göller
3. C)Buzul gölleri
4. D)Heyelan set gölleri
5. E)Kıyı set gölleri
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Tortum, Sera ve Abant, yamaçlardan kayan kütlelerin vadinin önünü kapatmasıyla oluşmuş heyelan set gölleridir. Bu göllerin bulunduğu alanlarda eğim fazla, yağış bol ve geçirimsiz killi-marnlı tabakalar yaygın olduğu için heyelan sık görülür.
Orta · Test 13
Soru 183Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos gölleri hangi oluşum türüne örnektir?
1. A)Volkanik göller
2. B)Buzul gölleri
3. C)Kıyı set gölleri
4. D)Heyelan set gölleri
5. E)Karstik göller
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Bu göller, deniz kıyısındaki koy ve körfezlerin dalga ve akıntıların biriktirdiği kum setleriyle denizden ayrılmasıyla oluşmuş kıyı set (lagün) gölleridir. Genellikle sığ olan bu göllerden Terkos ve Büyükçekmece İstanbul'un su gereksiniminde kullanılır.
Kolay · Test 13
23.Kıyı tipleri
Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de boyuna kıyı, dik uzandığı Ege'de enine kıyı görülür; enine kıyıda girinti-çıkıntı, koy ve doğal liman çoktur. Akarsu vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşan ria kıyılar Güneybatı Anadolu'da Bodrum, Marmaris ve Fethiye çevresinde, ayrıca İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Haliç'te görülür. Kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalıp adalar dizisi oluşturduğu dalmaçya kıyısı Antalya'nın Kaş-Finike kesimindedir. Kıyı set gölleriyle Büyükçekmece-Küçükçekmece çevresi limanlı kıyıya örnektir. Türkiye'de gelgit zayıf olduğu için haliç (estuar) ve watt kıyısı, buzul olmadığı için fiyort ve skyer kıyısı yoktur.
Sınav ipucu: Eşleştirme sorusunda "ria → Karadeniz" ya da "dalmaçya → Ege" yanlıştır; "haliç kıyısı yok" sorusunun tek cevabı gelgit genliğinin düşük olmasıdır.
Soru 90Akarsu vadilerinin denizle dolması sonucunda oluşan ve Türkiye'de özellikle Güneybatı Anadolu kıyılarında görülen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Dalmaçya kıyı
2. B)Boyuna kıyı
3. C)Ria kıyı
4. D)Enine kıyı
5. E)Skayer kıyı
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Ria kıyılar, denize dik uzanan akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan girintili çıkıntılı kıyılardır; Muğla çevresindeki koy ve körfezler bu tipin örneğidir. Dalmaçya kıyı ise vadilerin değil, kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşur.
Kolay · Test 6
Soru 117Muğla'nın Fethiye ve Marmaris çevresinde kıyının çok sayıda koy ve körfezle girintili çıkıntılı bir görünüm kazanması hangi kıyı tipiyle açıklanır?
1. A)Dalmaçya kıyı tipiyle
2. B)Boyuna kıyı tipiyle
3. C)Haliç kıyı tipiyle
4. D)Delta kıyı tipiyle
5. E)Ria kıyı tipiyle
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Güneybatı Anadolu'da denize dik uzanan vadilerin sular altında kalmasıyla ria tipi kıyılar oluşmuş, kıyı çizgisi bu nedenle çok girintili hâle gelmiştir. Boyuna kıyıda dağlar kıyıya paralel uzandığından kıyı sade görünür; bu nedenle bu tanıma uymaz.
Orta · Test 8
Soru 91Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşan ve Türkiye'de Antalya'nın Kaş ile Finike çevresinde görülen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Ria kıyı
2. B)Haliç kıyı
3. C)Enine kıyı
4. D)Limanlı kıyı
5. E)Dalmaçya kıyı
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Dalmaçya tipi kıyıda kıyıya paralel dağ sıraları kısmen sular altında kaldığından kıyıya koşut adalar ve uzun körfezler oluşur; Kaş-Finike arası bu tipin Türkiye'deki örneğidir. Ria kıyılar ise vadilerin batmasıyla oluştuğundan girinti ve çıkıntılar kıyıya dik yönde gelişir.
Kolay · Test 7
24.Kıyı aşındırma ve biriktirme şekilleri
Dalgaların yüksek kıyıları oyup dik yamaç oluşturmasıyla falez (yalıyar) ve önünde dalga aşındırma platformu meydana gelir; Karadeniz ve Akdeniz'in dağlık, derin kıyılarında falez yaygındır. Biriktirme şekilleri kumsal (plaj), kıyı oku, kıyı kordonu, kordonun gerisinde kalan lagün (deniz kulağı), kıyıya yakın adanın kum birikimiyle karaya bağlanmasıyla oluşan tombolo (Sinop Boztepe, Kapıdağ Yarımadası) ve deltadır. Ege'de kumsalların geniş olması kıyının alçak, sığ ve enine yapısındandır. Sinop Limanı'nın korunaklı olması tomboloyla bağlanan yarımadanın koyu rüzgâra kapatmasındandır. Deltaların ilerlemesiyle kıyı çizgisi denize doğru kayar, tarım alanı artar, eski limanlar içeride kalır; kıyının derinleşmesi beklenmez.
Sınav ipucu: "Biriktirme şekli değildir" → falez; "kum ve çakılla karaya bağlanan ada" → tombolo; "koy önünde kordon, gerisinde göl" → lagün (kıyı set gölü).
Soru 94Deniz dalgalarının yüksek ve dik kıyıları aşındırmasıyla oluşan basamak biçimli dik yamaca ne ad verilir?
1. A)Kordon
2. B)Falez (yalıyar)
3. C)Lagün
4. D)Tombolo
5. E)Kumsal
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Falez, dalgaların dik kıyıların dibini oyup üst kısmın çökmesiyle gelişen dik yamaçtır ve Türkiye'de özellikle Karadeniz kıyılarında yaygındır. Kordon, lagün, tombolo ve kumsal ise aşındırma değil, dalga ve akıntıların biriktirmesiyle oluşan kıyı şekilleridir.
Kolay · Test 7
Soru 96Kıyıya yakın bir adanın kum ve çakıl birikimiyle karaya bağlanması sonucunda oluşan şekil aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Falez
2. B)Delta
3. C)Lagün
4. D)Kumul
5. E)Tombolo
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Tombolo, dalgaların taşıdığı malzemenin ada ile kara arasında birikerek ikisini birleştirmesiyle oluşur; Sinop çevresi buna örnek gösterilir. Delta akarsu ağzında, lagün ise koy ağzının kapanmasıyla oluştuğundan ada-kara birleşmesini açıklamaz.
Orta · Test 7
Soru 98Aşağıdakilerden hangisi bir kıyı biriktirme şekli değildir?
1. A)Kumsal
2. B)Kordon
3. C)Falez
4. D)Tombolo
5. E)Lagün
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Falez, dalgaların kıyıyı oymasıyla oluşan bir aşındırma şeklidir. Kumsal, kordon, tombolo ve lagün ise dalga ve kıyı akıntılarının taşıdığı malzemenin birikmesiyle ortaya çıkan biriktirme şekilleridir.
Kolay · Test 7
25.Buzul ve rüzgâr şekilleri
Buzul aşındırma şekilleri sirk (buz yalağı), U biçimli tekne vadisi ve hörgüç kaya; biriktirme şekli boyları farklı, köşeli ve tabakasız taşlardan oluşan moren ile drumlindir. Türkiye'de bunlar yalnızca Ağrı, Cilo, Kaçkar, Aladağlar, Bolkar, Uludağ ve Erciyes gibi kütlelerin doruklarında görülür; bu, IV. zaman buzul çağında kalıcı kar sınırının bugünkünden aşağıda olduğunu ve buzullaşmanın yüksek dağlarla sınırlı kaldığını gösterir. Kalıcı kar sınırı nemli kuzeyde alçak (Kaçkar'da yaklaşık 3200 m), kurak güneyde yüksektir (Cilo'da yaklaşık 3600 m). Rüzgâr aşındırmasıyla mantar kaya ve yardang, biriktirmesiyle hilal biçimli barkan ve kumul oluşur; nem ve bitki örtüsü kumu tuttuğu için Türkiye'de rüzgâr şekilleri çok sınırlıdır, en belirgin alan Konya Karapınar çevresidir.
Sınav ipucu: Moren ile alüvyonu karıştırma: alüvyon yuvarlak ve boylanmış, moren köşeli ve karışıktır. "Buzul aşındırma şekli" sorusunda sirk ve hörgüç kaya aranır, moren biriktirmedir.
Soru 104Aşağıdakilerden hangisi bir buzul aşındırma şeklidir?
1. A)Moren
2. B)Barkan
3. C)Kumul
4. D)Sirk
5. E)Tombolo
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Sirk, buzulun dağ yamacında oyduğu koltuk biçimli çanaktır ve buzul aşındırmasının tipik şeklidir. Moren buzulun biriktirdiği malzeme yığını, barkan ve kumul ise rüzgâr biriktirme şekilleri olduğundan buzul aşındırmasıyla ilgisizdir.
Kolay · Test 7
Soru 108Rüzgârın taşıdığı kumları hilal biçiminde yığmasıyla oluşan şekle ne ad verilir?
1. A)Barkan
2. B)Moren
3. C)Sirk
4. D)Lagün
5. E)Traverten
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Barkan, tek yönlü rüzgârların kumları hilal biçiminde biriktirmesiyle oluşan bir rüzgâr biriktirme şeklidir. Moren buzul, lagün kıyı, traverten ise karstik birikim şekli olduğundan rüzgârla ilişkilendirilemez.
Kolay · Test 8
Soru 54Kaçkar, Cilo ve Ağrı gibi dağların yüksek kesimlerinde sirk çukurlarına ve buzul vadilerine rastlanması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
1. A)Bu dağların volkanik kökenli olduğunun
2. B)Bu dağların kalıcı kar sınırının üzerine çıkacak kadar yüksek olduğunun
3. C)Bu dağların kalker tabakalardan oluştuğunun
4. D)Bu dağlarda rüzgâr aşındırmasının etkili olduğunun
5. E)Bu dağların çevresinde yağışın çok az olduğunun
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Buzul şekilleri ancak kar örtüsünün yıl boyu kalıcı olduğu yükseltilerde oluşabilir; bu doruklar kalıcı kar sınırının üzerine çıkmaktadır. Kaçkar volkanik değildir ve Cilo kalker içerse de sirk oluşumunu belirleyen kayaç türü değil, yükselti ve sıcaklık koşullarıdır.
Zor · Test 4
26.Türkiye'yi çevreleyen denizler ve tuzluluk
Tuzluluk buharlaşmayla artar, akarsu ve yağışla azalır. Türkiye'yi çevreleyen denizler içinde en tuzlu olan Akdeniz, en az tuzlu olan Karadeniz'dir; Karadeniz'e Tuna başta olmak üzere çok sayıda büyük akarsu dökülür, buharlaşma azdır ve yağış fazladır. Marmara'nın tuzluluğu Karadeniz'den yüksek, Akdeniz'den düşüktür çünkü iki denizin suyu boğazlarda karışır: Karadeniz'in az tuzlu suyu üstten Akdeniz'e, Akdeniz'in yoğun ve tuzlu suyu dipten Karadeniz'e akar. Karadeniz'de balıkçılığın gelişmesi düşük tuzluluk, soğuk su, plankton bolluğu ve akarsuların taşıdığı besin maddeleriyle ilgilidir. Gelgit genliği düşük olduğundan haliç oluşmaz, deltalar korunur ve limanlarda gelgit sorunu yaşanmaz.
Sınav ipucu: "Boğazlarda dipten Karadeniz'e akıntı" sorusunun cevabı yoğunluk (tuzluluk) farkıdır; "tuzluluğu en yüksek deniz" Akdeniz, "en düşük" Karadeniz'dir.
Soru 200İstanbul ve Çanakkale boğazlarında dipte Akdeniz'den Karadeniz'e doğru bir akıntı bulunması hangisiyle açıklanır?
1. A)Karadeniz'in daha derin bir deniz olmasıyla
2. B)Boğazların çok dar ve kısa olmasıyla
3. C)Karadeniz'de gelgitin daha güçlü olmasıyla
4. D)Akdeniz sularının daha tuzlu ve yoğun olmasıyla
5. E)Akdeniz'in kıyılarının daha girintili olmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Tuzluluğu ve yoğunluğu fazla olan Akdeniz suları dipten Karadeniz'e doğru ilerlerken, daha az tuzlu Karadeniz suları yüzeyden Akdeniz'e akar. Boğazların dar olması akıntının hızını etkileyebilir ancak yönünü belirleyen etken yoğunluk farkıdır.
Orta · Test 14
Soru 208Marmara Denizi'nin tuzluluk oranının Karadeniz'den yüksek, Akdeniz'den düşük olması hangisiyle açıklanır?
1. A)Yüzey alanının diğerlerine göre çok küçük olmasıyla
2. B)Çevresinden hiçbir akarsuyun dökülmemesiyle
3. C)Ortalama derinliğinin çok az olmasıyla
4. D)İki farklı deniz arasında geçiş konumunda bulunmasıyla
5. E)Kıyılarında gelgitin çok güçlü olmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Marmara, boğazlar aracılığıyla hem az tuzlu Karadeniz hem de çok tuzlu Akdeniz sularını aldığından ara bir tuzluluk değerine sahiptir. Marmara'ya Susurluk gibi akarsular döküldüğü için çevresinde akarsu bulunmadığı ifadesi de yanlıştır.
Zor · Test 14
Soru 16İstanbul ve Çanakkale boğazlarının bugünkü hâlini alarak Karadeniz ile Akdeniz'in birbirine bağlanması hangi jeolojik zamanda gerçekleşmiştir?
1. A)IV. Jeolojik Zaman (Kuvaterner)
2. B)III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
3. C)II. Jeolojik Zaman (Mezozoik)
4. D)I. Jeolojik Zaman (Paleozoik)
5. E)İlkel Zaman (Prekambriyen)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Boğazların açılması, deniz düzeyi değişimlerinin yaşandığı IV. jeolojik zamandaki gelişmelerdendir; aynı dönemde kıyı çizgisi bugünkü görünümünü kazanmıştır. III. zaman Anadolu'nun toptan su üstüne çıktığı ve kıvrım dağlarının oluştuğu dönemdir, boğazların oluşumu bu evreden sonradır.
Orta · Test 2
27.Toprak tipleri: zonal, azonal, intrazonal
Zonal topraklar iklim ve bitki örtüsüne bağlı, katmanları (horizonları) belirgin topraklardır: Akdeniz'de kalker üzerinde demir oksitle kızaran terra rossa; Karadeniz ve Marmara'da kahverengi orman toprağı; İç Anadolu ve Güneydoğu'da yağış azlığından humusu az kestane ve kahverengi bozkır toprakları; Erzurum-Kars'ta çayır altında humusça en zengin çernozyom; soğuk-nemli iğne yapraklı orman altında yıkanmış, asit ve verimsiz podzol. Tropikal laterit Türkiye'de görülmez. Azonal topraklar taşınıp biriktiği ve sürekli yenilendiği için horizonsuzdur: ova ve deltalarda en verimli alüvyal toprak; dağ eteğinde sel ve yer çekimiyle yığılan iri taneli kolüvyal toprak; eğimli yamaçlarda erozyonla incelmiş taşlı litosol; Nevşehir'de volkanik kum üzerindeki kumlu-geçirimli regosol. İntrazonal topraklar ana kaya ve su koşullarına bağlıdır: Konya-Tuz Gölü çevresinde buharlaşmayla biriken tuzlu (halomorfik) topraklar, bataklıkların hidromorfik toprakları, kil oranı yüksek olup kuruyunca çatlayan koyu renkli vertisol ve kireçli rendzina.
Sınav ipucu: Aynı iklimde yan yana farklı toprak → ana kaya ya da eğim; Doğu Karadeniz'de toprağın asit ve kireçsiz olması → bol yağışla yıkanma; "Türkiye'de görülmeyen zonal toprak" → laterit.
Soru 217Dağ eteklerinde, yamaçlardan inen suların ve yer çekiminin taşıdığı iri taneli malzemeden oluşan topraklar hangileridir?
1. A)Alüvyal topraklar
2. B)Vertisol topraklar
3. C)Çernozyom topraklar
4. D)Podzol topraklar
5. E)Kolüvyal topraklar
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Kolüvyal topraklar, kısa mesafede taşındıkları için iri taneli ve az işlenmiş malzemeden oluşur ve dağ eteği düzlüklerinde birikir. Alüvyal topraklar ise akarsularla uzun mesafeler boyunca taşınıp ova tabanlarında biriktiği için çok daha ince tanelidir.
Kolay · Test 15
Soru 219Kil oranı yüksek olan, kuruduğunda geniş çatlaklar veren koyu renkli topraklara ne ad verilir?
1. A)Regosol
2. B)Litosol
3. C)Podzol
4. D)Terra rossa
5. E)Vertisol
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Vertisol, yüksek kil içeriği nedeniyle ıslanınca şişip kuruyunca derin çatlaklar oluşturan kalsimorfik bir intrazonal topraktır ve Türkiye'de Trakya ile Muş çevresinde görülür. Litosol ise eğimli yamaçlarda taşınma nedeniyle çok sığ kalmış taşlı topraktır.
Orta · Test 15
Soru 252Aşağıda bazı toprak tipleri ile bu toprakların Türkiye'de yaygın olarak görüldüğü alanlar eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
1. A)Terra rossa — Akdeniz ikliminin görüldüğü kalkerli alanlar
2. B)Çernozyom — Erzurum-Kars Platosu'nun çayır alanları
3. C)Alüvyal toprak — delta ovaları ve taşkın düzlükleri
4. D)Podzol — Güneydoğu Anadolu'nun kurak platoları
5. E)Kahverengi bozkır toprağı — İç Anadolu'nun kurak düzlükleri
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Podzol topraklar, nemli ve soğuk iklim koşullarında iğne yapraklı orman örtüsü altında, yıkanmanın şiddetli olduğu alanlarda oluşur; Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları'nın yüksek ve nemli kesimlerinde görülür. Güneydoğu Anadolu'nun kurak platolarında ise kahverengi ve kırmızımsı kahverengi step toprakları yaygındır; bu nedenle D yanlıştır. A doğrudur, kalkerin çözünmesiyle açığa çıkan demir oksit toprağa kırmızı rengini verir. B de doğrudur: humusça çok zengin çayır toprağı olan çernozyom Türkiye'de en çok Erzurum-Kars Platosu'nda bulunur. Cevap D.
Orta · Test 17
28.Erozyon, çölleşme ve heyelan
Erozyon toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır; eğimin fazla, yağışın sağanak, iklimin yarı kurak, kayaçların kolay aşınır olması Türkiye'deki doğal nedenleridir. En önemli insan kaynaklı etken bitki örtüsünün tahribidir: aşırı otlatma, orman kesimi, anız yakma, eğim yönünde sürme ve nadas toprağı çıplak bırakır. Erozyon İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da şiddetli; bitki örtüsü gür Karadeniz kıyı kuşağında ve düz ovalarda en azdır. Sonuçları verimin düşmesi, barajların dolması, deltaların büyümesi, taşkın ve çölleşmedir. Önlemler ağaçlandırma, teraslama, eğime dik sürme, nöbetleşe ekim, rüzgâr perdesi ve otlatma denetimidir; Karapınar'daki kumul hareketleri ağaçlandırmayla durdurulmuştur. Heyelan, eğimli ve killi yamaçlarda suya doygun örtünün kaymasıdır; Doğu Karadeniz'de yağış, kar erimesi ve yol yarmaları nedeniyle özellikle ilkbaharda sık görülür; Tortum ve Sera gölleri heyelanın kanıtıdır.
Sınav ipucu: Nadas ve anız yakma erozyonu artırır, önlem sayılmaz; "erozyonun en az olduğu yer" Karadeniz kıyılarıdır, çünkü yağış bol olsa da bitki örtüsü toprağı tutar. Çölleşme çöl oluşması değil, verimli toprağın verimsizleşmesidir.
Soru 232Konya-Karapınar çevresinde çölleşme riskine karşı alınabilecek en etkili önlem aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Meralarda hayvan sayısını artırmak
2. B)Yeraltı suyu kullanımını serbest bırakmak
3. C)Anız örtüsünü her yıl yakmak
4. D)Rüzgâr perdeleri oluşturup ağaçlandırma yapmak
5. E)Toprağı eğim yönünde sürmek
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Karapınar çevresinde rüzgâr erozyonu etkili olduğundan ağaçlandırma ve rüzgâr perdeleri toprağı yerinde tutan en etkili önlemdir. Aşırı otlatma, anız yakma ve denetimsiz yeraltı suyu kullanımı ise bitki örtüsünü ve toprak nemini azaltarak çölleşmeyi hızlandırır.
Orta · Test 16
Soru 109Konya'nın Karapınar çevresinde kum hareketlerini durdurmak amacıyla geniş ağaçlandırma çalışmaları yapılması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Bölgede sel ve taşkın olaylarının çok sık biçimde yaşanmasıyla
2. B)Bölgedeki yüksek alanlarda buzul erimelerinin hızlanmasıyla
3. C)Bölgedeki karstik erime sürecinin durdurulmak istenmesiyle
4. D)Bitki örtüsü zayıf kurak alanda rüzgâr erozyonunun artmasıyla
5. E)Bölgenin kıyılarında dalga aşındırmasının artmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Karapınar çevresi az yağışlı ve bitki örtüsünden yoksun olduğundan rüzgâr, ince malzemeyi kolayca taşır ve kum örtüsü hareket eder; ağaçlandırma bu süreci yavaşlatır. Bölge iç kesimde bulunduğundan dalga aşındırması, buzul erimesi gibi süreçler söz konusu değildir.
Orta · Test 8
Soru 177Aşağıdakilerden hangisi erozyonu azaltmaya yönelik bir uygulama değildir?
1. A)Eğimli yamaçlarda teraslar oluşturmak
2. B)Eğimli arazileri eğim doğrultusunda sürmek
3. C)Çıplak yamaçları ağaçlandırmak
4. D)Meraları aşırı otlatmadan korumak
5. E)Nöbetleşe ekim yöntemini uygulamak
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Eğim doğrultusunda sürüm, açılan karıkların suyu hızlandırarak toprağı taşımasına yol açtığı için erozyonu artırır; doğru uygulama eğime dik sürümdür. Teraslama, ağaçlandırma, mera koruma ve nöbetleşe ekim ise toprağı yerinde tutan önlemlerdir.
Orta · Test 12

Karıştırılan noktalar yan yana

Şekil / yer	Oluşum tipi ve ayırt edici nokta
Van Gölü	Tektonik çukur + Nemrut lavlarıyla volkanik set; alanı en büyük göl, suyu sodalı, kapalı havza
Tortum, Sera, Abant, Yedigöller	Heyelan set gölü; yörede heyelanın etkin olduğunu gösterir
Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos	Kıyı set (lagün) gölü; limanlı kıyı örneği
Bafa, Köyceğiz, Marmara Gölü	Alüvyal set gölü; Bafa eski körfez olduğu için hafif tuzlu
Salda, Kestel, Avlan, Kızören	Karstik göl; kalkerin erimesiyle oluşan çukurlarda birikir
Meke, Nemrut, Acıgöl (Nevşehir)	Volkanik göl; patlama çukuru (maar) ya da kaldera
Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke	Delta ovası; sırasıyla Seyhan-Ceyhan, Kızılırmak, Yeşilırmak, Göksu
Gediz, Menderes, Erzurum, Muş ovaları	Tektonik çöküntü (graben) ovası; kaplıca ve deprem birlikte anılır
Taşeli, Teke platoları	Karstik plato; kalker üzerinde, Akdeniz Bölgesi
Erzurum-Kars Platosu	Lav örtüsü (volkanik) platosu; çayır ve büyükbaş hayvancılık
Bodrum-Marmaris-Fethiye kıyıları	Ria kıyı; vadilerin sular altında kalması (boğazlar ve Haliç de ria)
Sinop Boztepe, Kapıdağ	Tombolo; adanın kum birikimiyle karaya bağlanması, korunaklı liman

Sık düşülen tuzaklar

Orojenez ile epirojenez karıştırılır; orojenez kıvrılma ve kırılmayla dağ oluşturur, epirojenez tabakaları bozmadan geniş alanı toptan yükseltir ya da alçaltır; kıyı taraçası ve seki epirojenezin kanıtıdır.
Depremler, volkanizma, orojenez ve epirojenez iç kuvvetlerin; akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve yer altı suyunun oluşturduğu şekiller dış kuvvetlerin ürünüdür; "iç kuvvet ürünü" sorusunda fay, horst-graben ve volkan konisi aranır.
Van Gölü tek oluşum tipiyle anlatılmaz: tektonik çukurun önünü Nemrut lavları kapatmıştır; "volkanik set" ile "tektonik" şıklarından soruya uyanı seç, ama Van'ı Nemrut ve Meke gibi krater göllerinden ayır.
"Delta oluşması için akarsuyun uzun olması gerekir" ifadesi yanlıştır; gerekli olan bol alüvyon, sığ deniz ve zayıf gelgit-akıntıdır; Doğu Karadeniz'in kısa ama alüvyonlu akarsuları derin deniz yüzünden delta yapamaz.
Falez, peribacası, seki ve kırgıbayır aşındırma şekilleridir; "biriktirme şekli" listesine sokulduklarında şık yanlıştır; tombolo, kıyı oku, lagün ve birikinti konisi biriktirmedir.
Kızılırmak en uzun akarsudur ama havzası en geniş ve suyu en bol akarsu Fırat'tır; "en" soruları farklı ölçütlerle gelir, uzunluk ile debiyi karıştırma.
Karstik erime şekilleri küçükten büyüğe lapya-dolin-uvala-polye diye sıralanır; traverten, sarkıt ve dikit erime değil biriktirme şeklidir.
Heyelan set gölü listesine Terkos ya da Bafa yazılırsa yanlıştır; Terkos-Büyükçekmece-Küçükçekmece kıyı set (lagün), Bafa-Köyceğiz alüvyal set, Tortum-Sera-Abant-Yedigöller heyelan set gölüdür.
Zonal ile azonal toprak karıştırılır: zonal iklime bağlı ve horizonlu (terra rossa, çernozyom, podzol), azonal taşınmış ve horizonsuz (alüvyal, kolüvyal, litosol, regosol); tuzlu topraklar ve vertisol intrazonaldir.

Şimdi bu konunun testlerini çöz

253 çözümlü soru, 17 test; üyelik gerekmez.

Testlere geç →

Sınavda sorulan kavramlar

1.Jeolojik zamanlar, masifler ve Türkiye'nin oluşumu

2.Alp-Himalaya orojenezi ve genç yapı

3.Epirojenez ve yükselmenin kanıtları

4.Fay hatları ve deprem

5.Volkanik dağlar ve volkanizma

6.Kuzey Anadolu Dağları

7.Toroslar

8.Doğu Anadolu dağları ve en yüksek noktalar

9.Dağların uzanış yönünün sonuçları

10.Yükselti ve engebenin sonuçları

11.Ova tipleri ve örnekleri

12.Delta oluşum koşulları

13.Platolar ve dağılışı

14.Karstik şekiller

15.Akarsu aşındırma şekilleri

16.Akarsu biriktirme şekilleri

17.Türkiye akarsularının genel özellikleri

18.Havzalar ve akarsuların döküldüğü denizler

19.Akarsu rejimleri

20.Barajlar, hidroelektrik ve GAP

21.Tektonik ve karstik göller

22.Set gölleri, volkanik ve buzul gölleri

23.Kıyı tipleri

24.Kıyı aşındırma ve biriktirme şekilleri

25.Buzul ve rüzgâr şekilleri

26.Türkiye'yi çevreleyen denizler ve tuzluluk

27.Toprak tipleri: zonal, azonal, intrazonal

28.Erozyon, çölleşme ve heyelan

Karıştırılan noktalar yan yana

Sık düşülen tuzaklar