Türkiye'nin Yer Şekilleri — Test 18

Doğru cevap: D — Dağların kıyıya dik uzanıp vadilerin sular altında kalması

Menteşe yöresinde dağlar kıyıya dik (enine) uzanır; deniz seviyesinin yükselmesiyle akarsu vadilerinin ağız kesimleri sular altında kalmış ve girintili çıkıntılı ria tipi kıyılar oluşmuştur. A'daki dalga aşındırması dik yamaçlı falezler yapar ve kıyıyı düzleştirir, girinti çıkıntıyı artırmaz. B'deki alüvyon birikimi de kıyıyı doldurup düzleştirdiği için delta kıyılarında girinti çıkıntı azdır. C'deki volkanik kütleler bu yörede bulunmaz; E'deki kalkerli platolar ise daha çok Taşeli çevresinde yaygındır ve kıyının bu denli parçalı olmasını açıklamaz. Cevap D.

Doğru cevap: B — L ile M arasındaki bölüm

Bir akarsuyun aşındırma gücünü belirleyen başlıca etmen yatak eğimidir; eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının aradaki uzaklığa bölünmesiyle bulunur. Noktalar arasındaki uzaklık 50 km olarak eşit olduğu için yükselti farkı en büyük olan bölüm en eğimli bölümdür: K–L arasında fark 1600 − 1200 = 400 m, L–M arasında 1200 − 400 = 800 m, M–N arasında ise 0 m'dir. Buna göre eğim ve aşındırma gücü L–M bölümünde en fazladır; A'daki bölümde fark bunun yarısı kadar olduğu için yanlıştır. M ile N aynı yükseltide bulunduğundan akarsu bu bölümde neredeyse yatay akar ve aşındırma yerine biriktirme yapar; bu yüzden C ve D de yanlıştır. Cevap B.

Doğru cevap: E — Falez (yalıyar)

Dalgaların dik kıyıları alttan oyarak aşındırması sonucunda oluşan dik yarlara falez ya da yalıyar denir; bu, bir kıyı aşınım şeklidir. A'daki kumsal ile B'deki kıyı oku, dalga ve akıntıların taşıdığı malzemenin kıyıda birikmesiyle oluşur. C'deki lagün, kıyı oklarının bir koyun önünü kapatmasıyla meydana gelir; D'deki delta ise akarsu alüvyonlarının birikmesinin ürünüdür. Bu üçü birikim, falez ise aşınım şeklidir. Cevap E.

Doğru cevap: C — I ve II

I doğrudur: yükselti farkı arttıkça akarsuların düşüsü, dolayısıyla enerji potansiyeli artar; Fırat, Dicle ve Çoruh üzerindeki büyük barajların ülkenin doğusunda toplanması bunun sonucudur. II de doğrudur; Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar kıyıya paralel uzandığı için kıyıdan iç kesimlere geçiş ancak geçitlerle sağlanır. III yanlıştır: engebeli arazide eğim fazla olduğu için toprak örtüsü incedir ve tarıma uygun düzlükler daralır, yani engebe tarım alanlarının oranını düşürür. Bu nedenle III'ü içeren B, D ve E seçenekleri elenir. Cevap C.

Doğru cevap: D — Erzurum-Kars Platosu

Erzurum-Kars Platosu, Doğu Anadolu'daki volkanlardan çıkan lavların geniş alanlara yayılıp katılaşmasıyla oluşmuş bir volkanik (lav) platosudur; üzerindeki gür çayırlar büyükbaş hayvancılığı destekler. A'daki Haymana-Cihanbeyli ile E'deki Bozok platoları İç Anadolu'da yatay tabakalı arazinin akarsularla yarılmasıyla oluşan aşınım platolarıdır. C'deki Taşeli Platosu kalker tabakaları üzerinde gelişmiş karstik bir platodur; B'deki Obruk Platosu da adını yüzeyindeki karstik çukurluklardan alır. Cevap D.

Doğru cevap: C — III

Haritada III numaralı il Konya'dır ve Konya İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır; bu nedenle Akdeniz Bölgesi'nde bulunmayan il III numaralı ildir. I numaralı Isparta ile V numaralı Kahramanmaraş'ın denize kıyısı yoktur, ancak ikisi de Akdeniz Bölgesi sınırları içinde kalır; bir bölgede yer almak için denize kıyısı olmak gerekmez. II numaralı Antalya ile IV numaralı Mersin, Toros Dağları'nın kıyıya paralel uzandığı kesimdeki Akdeniz illeridir. Cevap C.

Doğru cevap: A — Polye tabanlarında alüvyal toprak ve su kaynağı bulunması

Polyeler, kalkerli arazide erime yoluyla oluşan geniş ve tabanı düz karstik ovalardır; tabanlarında geçirimsiz kil ile alüvyal örtü biriktiği için su tutabilirler, bu nedenle sularının yer altına kaçtığı çevredeki karstik yamaçların tersine tarıma ve yerleşmeye elverişlidir. B yanlıştır, yükseklik tek başına yerleşmeyi çeken bir etmen değildir. C'deki lav örtüsü karstik değil volkanik alanların özelliğidir. D yanlıştır, çünkü polyeler tam olarak kalkerli arazide gelişir; E de yanlıştır, polyeler buzul aşındırmasının değil kimyasal erimenin (karstlaşmanın) ürünüdür. Cevap A.

Doğru cevap: E — Volkanik püskürmelerle oluşmuş kütleler olmaları

Nemrut ve Süphan Doğu Anadolu'da, Erciyes ile Hasandağı İç Anadolu'da yer alan volkanik kökenli dağlardır; dördü de yer kabuğundaki kırıklardan çıkan lav ve piroklastik malzemenin birikmesiyle oluşmuştur. A yanlıştır, çünkü Erciyes Kayseri'de, Hasandağı ise Aksaray çevresinde, yani İç Anadolu'dadır. B de yanlıştır: Türkiye'de daimî kar ve buzul yalnızca Kaçkar, Cilo ve Ağrı gibi çok yüksek kütlelerde görülür. C'deki kıvrım dağı özelliği Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları için geçerlidir, D'deki karstlaşma ise volkanik kütlelerin oluşumunu açıklamaz. Cevap E.

Doğru cevap: B — II

Ege Bölgesi'nde yer şekilleri horst (blok dağ) ve graben (çöküntü ovası) sistemiyle biçimlenmiştir; Gediz ile Küçük ve Büyük Menderes ovaları bu grabenlerde gelişmiştir. Haritada II numaralı il Manisa'dır ve Gediz Ovası'nın yer aldığı Ege Bölgesi ilidir. I numaralı Çanakkale'nin Ege Denizi'ne kıyısı vardır, ancak Marmara Bölgesi'nde yer alır; bu, en sık yapılan karıştırmalardan biridir. III numaralı Isparta Akdeniz, IV numaralı Ankara İç Anadolu, V numaralı Kastamonu ise Karadeniz Bölgesi'ndedir. Cevap B.

Doğru cevap: E — Yörede yıllık yağış miktarının çok az olması

Doğu Karadeniz'de yerleşmelerin dağınık olmasının nedeni, arazinin engebeliliği, kıyı ovalarının darlığı ve tarım yapılabilen düzlüklerin vadiler arasında küçük parçalara ayrılmasıdır; bu yüzden A, B, C ve D neden olarak gösterilebilir. E'deki yargı ise olgusal olarak yanlıştır: Doğu Karadeniz Türkiye'nin en çok yağış alan yöresidir ve Rize çevresinde yıllık yağış 2000 milimetreyi aşar. Üstelik bol yağış dağınık yerleşmeyi kolaylaştıran bir etmendir, çünkü her yerde su bulunabildiği için evler tek tek kurulabilir. Cevap E.

Doğru cevap: C — Kıyıda gelgit genliğinin büyük olması

Delta ovası, akarsuyun getirdiği alüvyonun ağız kesiminde birikip karayı denize doğru büyütmesiyle oluşur; bunun için akarsuyun bol alüvyon taşıması, deniz tabanının sığ olması, alüvyonu süpürecek güçlü akıntı ve gelgitin bulunmaması, kıyının da çökmemesi gerekir. Gelgit genliğinin büyük olması biriken alüvyonu açık denize taşıyacağı için delta oluşumunu engeller; dolayısıyla gerekli bir koşul değildir. Türkiye kıyılarında gelgit çok zayıf olduğu için Çukurova, Bafra ve Çarşamba gibi geniş deltalar gelişebilmiştir. D ve E'deki koşullar sağlanmadığında, örneğin kıyı çökmeye devam ediyorsa, biriken alüvyon su altında kalır ve ova yüzeye çıkamaz. Cevap C.

Doğru cevap: C — III

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Karacadağ volkanının lavlarından oluşan bazalt platolar ile Şanlıurfa-Mardin eşiğiyle tanınır ve yüzey alanı en küçük olan bölgemizdir. Haritada III numaralı il Mardin'dir ve bu bölgede yer alır. IV numaralı Malatya ise Doğu Anadolu Bölgesi'ndedir; Malatya'nın Güneydoğu Anadolu'da sanılması yaygın bir hatadır. I numaralı Kayseri İç Anadolu, II numaralı Hatay Akdeniz, V numaralı Çorum ise Karadeniz Bölgesi'nde bulunduğu için doğru cevap olamaz. Cevap C.

Doğru cevap: D — Dağların uzanış doğrultusunun iki bölgede farklı olması

Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik uzandığı için aralarındaki çöküntü ovaları doğal ulaşım koridoru oluşturur ve denizel etkiler iç kesimlere kadar sokulur. Doğu Karadeniz'de ise Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel bir duvar gibi uzanır; iç kesimlere geçiş ancak Zigana ya da Kop gibi yüksek geçitlerden sağlanır. A'daki yağış farkı ulaşımı güçleştiren ikincil bir etmendir, temel nedeni açıklamaz. B olgusal olarak yanlıştır, çünkü Ege'de ortalama yükselti daha azdır; C'deki akarsu uzunluğu yanlış bir öncüldür, Karadeniz'in kıyı akarsuları kısadır. E de yanlıştır, iki bölgedeki dağlar da Alp orojenezi sırasında oluşmuştur. Cevap D.

Doğru cevap: A — Daimî kar sınırının 3000 metrenin üzerinden başlaması

Buzul şekillerinin oluşabilmesi için kalıcı kar ve buz birikmesi, yani arazinin daimî kar sınırının üzerinde kalması gerekir. Türkiye 36°–42° kuzey enlemleri arasında, orta kuşakta yer aldığı için daimî kar sınırı 3000 metrenin üzerine çıkar; bu yüzden buzul şekilleri Kaçkar, Cilo-Sat ve Ağrı gibi yalnızca çok yüksek kütlelerde bulunur. B yanlıştır, Kaçkar ile Cilo volkanik kütleler değildir. C'deki kalker karstik şekillerin koşuludur; D ile E ise buzul oluşumunu belirleyen etmenler değildir, çünkü belirleyici olan kar birikiminin sürekliliğidir. Cevap A.

Doğru cevap: B — II

Kızılırmak Bafra Ovası'nı, Yeşilırmak ise Çarşamba Ovası'nı oluşturur; bu iki delta ovası da Samsun ili sınırları içindedir ve haritada II numarasıyla gösterilmiştir. I numaralı Zonguldak ile IV numaralı Trabzon da Karadeniz kıyısındadır, ancak bu illerde geniş delta ovası bulunmaz; Doğu Karadeniz'de akarsular kısa, dağlar kıyıya çok yakın olduğu için ovalar dardır. III numaralı Muğla'nın kıyıları ria tipinde girintili çıkıntılıdır ve alüvyonla dolmamıştır. V numaralı Konya ise kapalı havzada yer alır, denize kıyısı yoktur. Cevap B.