Türkiye'nin Yer Şekilleri — Test 7

Doğru cevap: C — Ria kıyı

Ria kıyılar, denize dik uzanan akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan girintili çıkıntılı kıyılardır; Muğla çevresindeki koy ve körfezler bu tipin örneğidir. Dalmaçya kıyı ise vadilerin değil, kıyıya paralel dağ sıralarının sular altında kalmasıyla oluşur.

Doğru cevap: E — Dalmaçya kıyı

Dalmaçya tipi kıyıda kıyıya paralel dağ sıraları kısmen sular altında kaldığından kıyıya koşut adalar ve uzun körfezler oluşur; Kaş-Finike arası bu tipin Türkiye'deki örneğidir. Ria kıyılar ise vadilerin batmasıyla oluştuğundan girinti ve çıkıntılar kıyıya dik yönde gelişir.

Doğru cevap: C — Çevre denizlerde gelgit genliğinin çok az olması

Haliç tipi kıyı, gelgitin akarsu ağzını sürekli süpürüp huni biçiminde genişlettiği kıyılarda oluşur; Türkiye'yi çevreleyen iç denizlerde gelgit etkisi çok zayıf olduğundan bu tip görülmez. Türkiye akarsuları bol alüvyon taşıdığından ve bu alüvyon süpürülmediğinden ağızlarda haliç yerine delta gelişir.

Doğru cevap: A — Ege'de dağların denize dik uzanması ve kıyının girintili çıkıntılı olması

Dağların denize dik uzandığı Ege'de vadiler batmış, aralarda yarımada ve körfezler oluşmuş, böylece kıyı çizgisi uzamıştır. Akdeniz'de ise dağlar kıyıya paralel uzandığından kıyı sadeleşir; deniz suyu sıcaklığı ya da gelgit kıyı uzunluğunu belirlemez.

Doğru cevap: B — Falez (yalıyar)

Falez, dalgaların dik kıyıların dibini oyup üst kısmın çökmesiyle gelişen dik yamaçtır ve Türkiye'de özellikle Karadeniz kıyılarında yaygındır. Kordon, lagün, tombolo ve kumsal ise aşındırma değil, dalga ve akıntıların biriktirmesiyle oluşan kıyı şekilleridir.

Doğru cevap: D — Kıyı oklarının koy ağzını kapatmasıyla lagün oluşmasıyla

Dalga ve kıyı akıntılarının biriktirdiği kum setleri koy ağzını kapatınca denizden ayrılan sığ göller yani lagünler oluşur; her iki Çekmece gölü de bu şekilde meydana gelmiştir. Karstik ve volkanik göllerde kıyı seti bulunmadığından bu açıklamalar geçerli değildir.

Doğru cevap: E — Tombolo

Tombolo, dalgaların taşıdığı malzemenin ada ile kara arasında birikerek ikisini birleştirmesiyle oluşur; Sinop çevresi buna örnek gösterilir. Delta akarsu ağzında, lagün ise koy ağzının kapanmasıyla oluştuğundan ada-kara birleşmesini açıklamaz.

Doğru cevap: D — Denize uzanan yarımadanın kuzeyli rüzgârlara siper olmasıyla

Denize doğru çıkıntı yapan yarımada, kuzeyden gelen dalga ve rüzgârı keserek güneyde durgun ve korunaklı bir su alanı bırakır; Sinop'un liman üstünlüğü buradan gelir. Delta oluşumu ise kıyıyı sığlaştırıp limanları işlevsizleştirdiğinden bir avantaj değildir.

Doğru cevap: C — Falez

Falez, dalgaların kıyıyı oymasıyla oluşan bir aşındırma şeklidir. Kumsal, kordon, tombolo ve lagün ise dalga ve kıyı akıntılarının taşıdığı malzemenin birikmesiyle ortaya çıkan biriktirme şekilleridir.

Doğru cevap: C — Dev kazanı

Dev kazanı, çağlayan altında düşen suyun kayayı oyması sonucu oluşan bir aşındırma şeklidir. Birikinti konisi, dağ eteği ovası, delta ve ırmak adası ise akarsuyun hızının azaldığı yerlerde yükünü bırakmasıyla oluşur.

Doğru cevap: E — Menderes

Menderes, akarsuyun taban seviyesine yaklaştığı ve eğimin azaldığı kesimlerde yana doğru aşındırma yaparak büklümler çizmesidir. Dev kazanı ise eğimin çok arttığı çağlayanlarda gelişen bir aşındırma şekli olduğundan menderesle karıştırılmamalıdır.

Doğru cevap: A — Akarsuyun derine aşındırmasının çok güçlü olması

Menderesli kesimde akarsu taban seviyesine yaklaştığı için derine değil yana doğru aşındırır; derine aşındırmanın güçlü olduğu yerlerde dik yamaçlı boğaz vadiler oluşur. Boyun uzaması, geniş vadi tabanı, düşük akış hızı ve taşkın ovası ise menderesli akışın tipik sonuçlarıdır.

Doğru cevap: B — Akarsuyun yeniden canlanarak derine aşındırmaya geçtiğinin

Sekiler, taban seviyesinin düşmesi ya da karanın yükselmesi sonucu akarsuyun eski tabanını terk edip yeniden derine gömülmesiyle oluşur; bu duruma yeniden canlanma denir. Sürekli biriktirme olsaydı basamaklı yamaçlar yerine kalın alüvyon dolgusu ve düz bir taban ovası gelişirdi.

Doğru cevap: A — Eğimin aniden azalmasıyla akarsuyun taşıma gücünü yitirmesi

Eğim kırıldığında akış hızı ve dolayısıyla taşıma gücü düştüğünden akarsu yükünü bırakır ve birikinti konisi oluşur; bunların birleşmesiyle dağ eteği ovaları gelişir. Debinin artması taşıma gücünü yükselteceğinden biriktirmeyi değil aşındırmayı artırırdı.

Doğru cevap: D — Sirk

Sirk, buzulun dağ yamacında oyduğu koltuk biçimli çanaktır ve buzul aşındırmasının tipik şeklidir. Moren buzulun biriktirdiği malzeme yığını, barkan ve kumul ise rüzgâr biriktirme şekilleri olduğundan buzul aşındırmasıyla ilgisizdir.