Türkiye'de Madenler ve Enerji Kaynakları — Test 1

Doğru cevap: C — Zonguldak Havzası

Türkiye'de I. Zaman'ın Karbonifer devrinde oluşan taş kömürü yalnızca Zonguldak Havzası'nda (Ereğli, Kozlu, Üzülmez, Karadon, Armutçuk, Amasra) çıkarılır. Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan ve Seyitömer ise taş kömürü değil, III. Zaman'da oluşmuş linyit havzalarıdır. Linyit yurdun pek çok yerinde bulunurken taş kömürü tek bir havzayla sınırlıdır.

Doğru cevap: A — Linyitin kalori değerinin düşük olması nedeniyle uzağa taşınmasının ekonomik olmaması

Linyit, taş kömürüne göre düşük kalorili olduğundan birim enerji için çok daha fazla miktarda kömür yakmak gerekir; bu da uzun mesafeli taşımayı ekonomik olmaktan çıkarır ve santralin ocak başında kurulmasını zorunlu kılar. Linyit bozulan bir madde değildir, dolayısıyla saklama süresiyle ilgili seçenek geçersizdir. Ayrıca linyit tek bir havzayla sınırlı olmayıp yurdun pek çok yerinde bulunur.

Doğru cevap: E — Eskişehir - Kütahya - Balıkesir

Türkiye'nin başlıca bor yatakları Kırka (Eskişehir), Emet (Kütahya) ve Bigadiç (Balıkesir) çevresinde toplanmıştır. Sivas, Malatya ve Adana demir; Artvin, Kastamonu ve Elazığ ise bakır çıkarılan illerdir. Konya-Seydişehir boksitle, Zonguldak çevresi ise taş kömürüyle öne çıkar.

Doğru cevap: B — Zonguldak taş kömürü havzasına ve demir yoluna yakın olması

Demir-çelik üretiminde büyük miktarda koklaşabilir taş kömürü kullanıldığı için Karabük, Zonguldak havzasına ve demir yolu bağlantısına yakınlığı nedeniyle seçilmiştir; demir cevheri ise Divriği'den demir yoluyla getirilir. Karabük'te demir yatağı bulunmadığından cevher yakınlığı seçeneği yanlıştır. Karabük iç kesimde yer aldığından liman kenti de değildir.

Doğru cevap: D — Alüminyum üretiminin çok yüksek miktarda elektrik enerjisi gerektirdiğini

Boksitin alüminyuma dönüştürülmesi elektroliz aşaması nedeniyle çok yoğun elektrik tüketen bir süreçtir; bu yüzden tesis, ucuz ve sürekli elektrik sağlayan santrallerle birlikte planlanmıştır. Boksit yatakları akarsu yataklarında değil, kalkerli araziler üzerinde oluşmuş yataklardır. Hidroelektrik santraller ise sanayi, konut ve hizmet sektörü dâhil tüm tüketicilere enerji üretir.

Doğru cevap: D — Guleman (Elazığ) - Fethiye (Muğla)

Türkiye'de kromun en önemli çıkarım alanları Guleman (Elazığ) ve Fethiye-Köyceğiz (Muğla) çevresidir. Murgul ve Küre bakır, Kırka ve Emet bor, Divriği ve Hekimhan ise demir merkezleridir. Seydişehir ve Milas boksitle tanınır.

Doğru cevap: B — Cevherdeki bakır oranının düşük olması, ham cevher taşımasını pahalılaştırdığı için

Bakır cevherinin tenörü genellikle düşük olduğundan çıkarılan kütlenin çok küçük bir bölümü metaldir; ham cevheri uzağa taşımak yerine ocağın yakınında zenginleştirmek maliyeti büyük ölçüde düşürür. Murgul, Küre ve Ergani gibi sahalar dağlık ve iç kesimlerde yer aldığı için liman yakınlığı seçeneği gerçeği yansıtmaz. Zenginleştirme işleminin yükseltiyle ya da yalnız ocak enerjisiyle ilgisi yoktur.

Doğru cevap: A — Kömür damarlarının kalın, düzenli ve yataya yakın uzanması

Zonguldak'ta kömür damarları Alp orojenezinden etkilendiği için kıvrımlı, kırıklı ve ince yapıdadır; bu durum makineleşmeyi zorlaştırıp maliyeti yükseltir. Damarların kalın, düzenli ve yataya yakın olması ise tam tersine üretimi kolaylaştıracak bir özelliktir, dolayısıyla maliyet artışının nedeni sayılamaz. Yer altı işletmeciliği, engebeli arazi ve grizu riski ise maliyeti artıran gerçek etkenlerdir.

Doğru cevap: C — Çankırı

Kaya tuzu, yer altındaki tuz katmanlarından çıkarılır ve Çankırı ile Iğdır çevresi bu üretimin başlıca alanlarıdır. Tuz Gölü'nden elde edilen tuz göl tuzu, Çamaltı ve Ayvalık'ta üretilen tuz ise deniz tuzudur. Akyatan bir lagün olup tuz üretim merkezi olarak anılmaz.

Doğru cevap: E — Sağlanan katma değerin işlenmiş ürün satışına göre düşük kalmasına

Ham blok satışı, kesme-parlatma gibi işleme aşamalarının ve bu aşamaların yarattığı gelirin başka ülkelere bırakılması anlamına gelir; bu nedenle birim üründen sağlanan katma değer düşük kalır. Satış biçimi rezervin ne kadar sürede tükeneceğini doğrudan belirlemez. Mermer ocakları Afyonkarahisar, Bilecik ve Denizli gibi iç kesimlerde de yaygın olduğundan kıyıyla sınırlanması da doğru değildir.

Doğru cevap: E — Ağır ve hacimli hammaddede ucuz ulaşım türlerinin yeğlendiğini

Demir cevheri gibi ağır ve büyük hacimli hammaddelerde taşıma gideri toplam maliyette önemli yer tuttuğu için birim başına ucuz olan demir yolu ve deniz yolu tercih edilir. Türkiye'de karayolu taşımacılığı yük ve yolcu taşımada en yüksek paya sahiptir; bu nedenle 'karayolunun hiç gelişmediği' yargısı yanlıştır. Taşıma, cevherin kalitesini değiştirmez.

Doğru cevap: B — Yatağan - Muğla

Yatağan linyit havzası ve buna bağlı termik santral Muğla'da yer alır. Soma Manisa'da, Çayırhan Ankara'nın Nallıhan ilçesinde, Seyitömer Kütahya'da, Afşin-Elbistan ise Kahramanmaraş'tadır. Bu nedenle diğer eşleştirmelerin tamamı yanlıştır.

Doğru cevap: D — Borun işlenmiş ürünlere dönüştürülerek satılması

Cam, seramik, deterjan, ileri teknoloji malzemeleri gibi alanlarda kullanılan bor, işlenmiş ürüne dönüştürüldüğünde birim değeri kat kat artar; bu da rezerv üstünlüğünün ekonomik kazanca çevrilmesini sağlar. Ham cevher satışı bu katma değeri başka ülkelere bırakır. Bor bir yakıt olmadığından enerji hammaddesi gibi kullanılması da söz konusu değildir.

Doğru cevap: C — Ülkede çıkarılabilen maden çeşidinin çok az olması

Türkiye jeolojik yapısının çeşitliliği nedeniyle çok sayıda maden türüne sahiptir; sorun çeşitlilikte değil, rezervlerin küçük ve dağınık olması, tenörün düşüklüğü, sermaye-teknoloji yetersizliği ve ham satıştır. Bu nedenle 'maden çeşidinin az olması' bir neden olarak gösterilemez. Sayılan diğer maddeler ise madenciliğin katma değerini sınırlayan gerçek etkenlerdir.

Doğru cevap: A — Linyit

Linyit, termik santrallerde yakılarak elektrik üretiminde kullanılan bir enerji hammaddesidir. Krom paslanmaz çelik, boksit alüminyum, bor ise cam ve kimya sanayisinin hammaddesidir. Mermer de yapı ve süsleme taşı olarak değerlendirilir, enerji üretiminde kullanılmaz.