KPSS Coğrafya · 6. konu · konu anlatımı

Türkiye'de Madenler ve Enerji Kaynakları

Sınavda sorulan 30 kavram · havuzdan 196 çözümlü soru · son güncelleme 19 Eylül 2026

Madenler ve enerji kaynakları, KPSS Coğrafya'da her yıl soru üreten ve puanı doğrudan yer bilgisine dayanan bir konudur. Sınav üç kalıpla gelir: maden–yer eşleştirmesi ("Murgul, Küre ve Ergani'de çıkarılan maden hangisidir?", "bor yataklarının yoğunlaştığı iller", "Guleman hangi ildedir?"), neden–sonuç (termik santral neden ocağın yanında, rafineri neden limanda, zenginleştirme tesisi neden cevherin yanında, HES'ler neden Fırat-Dicle-Çoruh üzerinde) ve enerji politikası yorumu (yenilenebilir–yenilenemez ayrımı, dışa bağımlılık, kaynak çeşitliliği, boru hatları, baraj–akarsu eşleştirmesi). Haritalı sorularda numaralanmış ilde hangi kaynağın çıkarıldığı istenir; bu yüzden yer bilgisini il adıyla birlikte öğrenmelisin.

En çok puan kaybı birbirine benzeyen adlarda yaşanır: Ergani-Maden (bakır) ile Guleman (krom), Keban (hem kurşun-çinko hem baraj), Bakü-Tiflis-Ceyhan (petrol) ile Bakü-Tiflis-Erzurum (doğal gaz), Mavi Akım (Samsun) ile TürkAkım (Kıyıköy), Atatürk Barajı (Fırat) ile Ilısu (Dicle). Bir de taş kömürü–linyit farkı: taş kömürü yalnız Zonguldak'ta, linyit yurt genelinde çıkarılır. Rezerv ve üretim rakamları yıldan yıla değiştiği için sınav sayı değil ilişki sorar: "en büyük rezerv", "tek havza", "ilk santral", "en yoğun olduğu bölge". Aşağıdaki kartlar bu ilişkileri toplar; tablo ise sınavın klasiği olan maden–il eşleşmelerini bir arada verir.

Sınavda sorulan kavramlar

Her kavramın altında havuzumuzdan o kavramı ölçen gerçek sorular var. Önce kavramı oku, sonra soruyu aç ve çöz.

1.Madenlerin dağılışı ve jeolojik yapı
Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında genç ve hareketli bir jeolojik yapıya sahip olduğu için maden çeşidi bakımından zengindir; ancak yataklar çoğunlukla dağınık ve küçük rezervlidir. Bakır, krom, demir gibi metalik madenler volkanizma ve kıvrım-kırık hareketlerinin yoğun olduğu Doğu Karadeniz kıyı kuşağı, Doğu Anadolu ve Toroslar'da; bor, linyit ve tuz gibi tortul kökenli kaynaklar Batı ve İç Anadolu'nun eski göl havzalarında; petrol ise Güneydoğu Anadolu'nun tortul tabakalarında toplanır.
Sınav ipucu: "Metalik madenlerin Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu'da yoğunlaşmasının nedeni" sorusunun cevabı jeolojik yapıdır (volkanizma, kıvrımlı-kırıklı yapı); iklim ya da yer şekilleri değil.
Soru 131Türkiye'de bakır, krom ve demir gibi metalik madenlerin Doğu Karadeniz kıyı kuşağı ile Doğu Anadolu'da yoğunlaşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bu alanlarda karstik yer şekillerinin çok yaygın olarak görülmesi
2. B)Bu alanların kalın alüvyal örtüyle kaplanmış olması
3. C)Bu alanlarda yıllık yağış miktarının çok fazla olması
4. D)Bu alanlarda magmatik ve başkalaşım kayaçlarının yaygınlığı
5. E)Bu alanlarda nüfus yoğunluğunun oldukça düşük kalması
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Metalik cevherler genellikle magmanın soğuması ve başkalaşım süreçleriyle oluşur; Doğu Karadeniz'in volkanik kuşağı ile Doğu Anadolu'nun kıvrımlı ve başkalaşıma uğramış arazileri bu nedenle metalik maden bakımından zengindir. A yanlıştır; karstik araziler kireç taşına bağlıdır ve metalik cevher oluşumuyla ilgisi yoktur. C de yanlıştır; yağış miktarı yer altındaki cevherin oluşumunu belirlemez.
Zor · Test 9
Soru 146Türkiye'de ham petrolün özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde çıkarılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bölgede kalın tortul katmanların yer alması
2. B)Bölgenin tümüyle volkanik kayaçlardan oluşması
3. C)Bölgede yer altı sularının çok bol bulunması
4. D)Bölgenin deprem kuşağının dışında kalması
5. E)Bölgede karstik arazilerin geniş yer kaplaması
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Petrol, denizel ortamda birikmiş organik maddelerin tortul katmanlar arasında dönüşmesiyle oluşur; Güneydoğu Anadolu, Arabistan Levhası'nın uzantısı olarak kalın ve az kıvrımlanmış tortul katmanlara sahip olduğu için petrol bakımından elverişlidir. B yanlıştır; volkanik kayaçlarda petrol oluşmaz. D de yanlıştır; deprem kuşağı dışında olmak petrol bulunmasının koşulu değildir.
Orta · Test 10
Soru 8Zonguldak Havzası'nda taş kömürü üretim maliyetinin yüksek olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Kömür damarlarının kalın, düzenli ve yataya yakın uzanması
2. B)Damarların kıvrımlı ve kırıklı bir yapı göstermesi
3. C)Üretimin büyük ölçüde yer altı işletmeciliğiyle yapılması
4. D)Arazinin engebeli olması nedeniyle ulaşım ve yerleşme güçlüğü yaşanması
5. E)Ocaklarda grizu tehlikesine karşı ek güvenlik önlemleri gerekmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Zonguldak'ta kömür damarları Alp orojenezinden etkilendiği için kıvrımlı, kırıklı ve ince yapıdadır; bu durum makineleşmeyi zorlaştırıp maliyeti yükseltir. Damarların kalın, düzenli ve yataya yakın olması ise tam tersine üretimi kolaylaştıracak bir özelliktir, dolayısıyla maliyet artışının nedeni sayılamaz. Yer altı işletmeciliği, engebeli arazi ve grizu riski ise maliyeti artıran gerçek etkenlerdir.
Zor · Test 1
2.İşletilebilirlik ölçütleri ve işletme yöntemleri
Bir yatağın işletmeye açılması rezervin büyüklüğüne, cevherdeki maden oranına (tenör), yatağın derinliğine, ulaşım ve pazar koşullarına, dünya fiyatlarına ve eldeki sermaye-teknolojiye bağlıdır; aynı madenin iki yatağından yalnız birinin işletilmesi bu ölçütlerle açıklanır. Yüzeye yakın yataklar açık işletmeyle (ucuz, hızlı, iş güvenliği yüksek), derin yataklar yer altı işletmesiyle (pahalı, riskli) çıkarılır; açık işletme bitki örtüsünü ve toprağı bozduğundan üretim sonrası arazi düzenlemesi ve ağaçlandırma yapılır. Madenciliğin ekonomideki payının sınırlı kalması rezervlerin dağınık ve düşük tenörlü olması, sermaye-teknoloji yetersizliği ve cevherin işlenmeden ham hâlde satılmasıyla ilgilidir.
Sınav ipucu: "Gösterilemez" tipi sorularda madenciliğin payını sınırlayan neden olarak "maden çeşidinin azlığı" verilirse yanlıştır; Türkiye çeşit bakımından zengin, rezerv ve işleme bakımından yetersizdir.
Soru 22Aynı madene ait iki farklı yataktan yalnızca birinin işletilmesi durumu, madencilikte işletilebilirliğin hangi ölçütlerle belirlendiğini gösterir?
1. A)Yatağın bulunduğu ilin yüz ölçümü ve kıyıya olan uzaklığı
2. B)Yatağın kaçıncı jeolojik zamanda oluştuğu
3. C)Bölgenin yıllık ortalama sıcaklık ve yağış değerleri
4. D)Madenin adının bilim dünyasında ne zaman kullanılmaya başlandığı
5. E)Rezerv miktarı, tenör, ulaşım ve enerji koşullarının belirlediği maliyet
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Bir yatağın işletilmesi, çıkarılan cevherin satış değerinin maliyeti aşmasına bağlıdır; rezervin büyüklüğü, tenör, ulaşım bağlantısı ve enerji temini bu maliyeti doğrudan etkiler. İlin yüz ölçümü ya da madenin bilimsel adlandırma tarihi ekonomik işletilebilirlikle ilgili değildir. Oluşum zamanı yatağın yerini açıklar, ancak tek başına işletme kararını belirlemez.
Zor · Test 2
Soru 25Açık işletme yöntemiyle linyit çıkarılan sahalarda üretim sonrası arazi düzenlemesi ve ağaçlandırma çalışmalarının yapılması öncelikle aşağıdakilerden hangisini amaçlar?
1. A)Çıkarılan kömürün kalori değerinin yükseltilmesini
2. B)Ocaktaki toplam rezerv miktarının artırılmasını
3. C)Kömürün santrale taşınma süresinin kısaltılmasını
4. D)Bozulan örtünün onarılıp toprak kaybının önlenmesini
5. E)Yakındaki santralin kurulu gücünün büyütülmesini
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Açık işletmede örtü tabakası ve bitki örtüsü kaldırıldığı için sahalar erozyona ve toprak kaybına açık hâle gelir; düzenleme ve ağaçlandırma bu bozulmayı onarmaya yöneliktir. Bu çalışmalar kömürün kalorisini ya da rezervin miktarını değiştirmez. Taşıma süresi ve santral gücü ise üretim planlamasıyla ilgili teknik konulardır.
Orta · Test 2
Soru 29Yüzeye yakın yataklarda uygulanan açık işletme yönteminin, yer altı işletmeciliğine göre öne çıkan üstünlüğü aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Doğal bitki örtüsüne verilen zararın daha az olması
2. B)Daha derindeki damarlara ulaşılabilmesi
3. C)Cevher tenörünü kendiliğinden yükseltmesi
4. D)Hiçbir makine kullanımını gerektirmemesi
5. E)Birim maliyetin daha düşük ve üretimin daha güvenli olması
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Açık işletmede galeri açma, havalandırma ve tahkimat gibi masraflı işlemler gerekmediğinden maliyet düşer, grizu ve göçük riski bulunmadığı için çalışma da daha güvenlidir. Buna karşılık örtü tabakası kaldırıldığından doğal örtüye zarar daha fazladır. Derindeki damarlara ancak yer altı işletmeciliğiyle ulaşılabilir ve açık işletme büyük iş makineleri gerektirir.
Orta · Test 2
3.Madencilik ve enerji kuruluşları
MTA (Maden Tetkik ve Arama) yer altı kaynaklarını arar, inceler ve maden haritalarını hazırlar; Etibank, Cumhuriyet'in ilk yıllarında madenleri işletmek için kurulan kamu kuruluşudur (sanayi için Sümerbank). Bugün bor madenlerini Eti Maden, Zonguldak taş kömürünü TTK (Türkiye Taşkömürü Kurumu), linyit ocaklarının önemli bölümünü TKİ (Türkiye Kömür İşletmeleri) işletir. Petrol ve doğal gaz arama-sondaj-üretimini TPAO, boru hatlarını BOTAŞ, büyük rafinerileri TÜPRAŞ, kamu elektrik santrallerini EÜAŞ yürütür.
Sınav ipucu: Soruda "arama ve maden haritası" geçiyorsa MTA, "boru hattı" geçiyorsa BOTAŞ, "sondaj ve üretim" geçiyorsa TPAO'dur; TPAO ile BOTAŞ, Etibank ile Sümerbank sık karıştırılır.
Soru 119Türkiye'de petrol ve doğal gaz arama, sondaj ve üretim çalışmalarını yürüten kamu kuruluşu aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü
2. B)Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
3. C)Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı
4. D)Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi
5. E)Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Petrol ve doğal gazın aranması, sondajı ve üretimi TPAO tarafından yürütülür. D yanlıştır; BOTAŞ üretim değil, boru hatlarıyla taşıma ve dağıtım işini üstlenir. A da yanlıştır; MTA genel jeolojik araştırma ve maden arama kuruluşudur, petrol üretimi yapmaz. TKİ linyit, Eti Maden ise bor işletmeciliğiyle görevlidir.
Orta · Test 8
Soru 149Zonguldak Havzası'ndaki taşkömürü işletmelerini yürüten kamu kuruluşu aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Türkiye Kömür İşletmeleri
2. B)Türkiye Taşkömürü Kurumu
3. C)Eti Maden İşletmeleri
4. D)Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü
5. E)Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Ülkenin tek taşkömürü havzası olan Zonguldak'taki ocaklar Türkiye Taşkömürü Kurumu tarafından işletilmektedir. A yanlıştır; TKİ, Soma, Tunçbilek ve Çan gibi sahalardaki linyit üretimini yürütür. D de yanlıştır; MTA işletmeci değil, arama ve araştırma kuruluşudur. Eti Maden bor, TPAO ise petrol alanında çalışır.
Kolay · Test 10
Soru 140Türkiye'de yer altı kaynaklarının aranması, incelenmesi ve maden haritalarının hazırlanmasıyla görevli kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü
2. B)Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
3. C)Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu
4. D)Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi
5. E)Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), ülkenin jeolojik yapısını incelemek, maden yataklarını aramak ve haritalamakla görevlidir. B yanlıştır; Eti Maden özellikle bor minerallerinin işletilmesi ve pazarlanmasıyla ilgilenir. D de yanlıştır; BOTAŞ petrol ve doğal gaz boru hatlarının işletilmesinden sorumludur. TKİ linyit üretimini, TPAO ise petrol arama ve üretim çalışmalarını yürütür.
Orta · Test 10
4.Bor
Türkiye dünya bor rezervlerinin büyük bölümüne sahiptir ve üretimde ilk sıradadır; bor, dış satımda en önemli madenlerimizdendir. Yataklar Batı Anadolu'da toplanır: Balıkesir (Bigadiç), Kütahya (Emet), Eskişehir (Kırka) ve Bursa (Kestelek). Bor ürünleri Bandırma'daki tesislerde işlenir; cam, seramik, deterjan, ilaç, savunma ve nükleer sanayide kullanılır. Bor stratejik sayıldığından yalnız kamu eliyle (Eti Maden) işletilir.
Sınav ipucu: "Bor yataklarının yoğunlaştığı iller" sorusunda Balıkesir-Kütahya-Eskişehir üçlüsünü ara; Zonguldak ya da Elazığ geçen şık elenir. Bor işleme tesisi Bandırma'dadır, Bigadiç'te yatak vardır.
Soru 92Türkiye'nin başlıca demir-çelik tesislerinin bulunduğu merkezler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Rize - Trabzon - Giresun
2. B)Kırka - Emet - Bigadiç
3. C)Denizli - Uşak - Nazilli
4. D)Batman - Adıyaman - Siirt
5. E)Karabük - Ereğli - İskenderun
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Türkiye'nin entegre demir-çelik tesisleri Karabük, Zonguldak'a bağlı Ereğli ve Hatay'daki İskenderun'da yer alır. Rize ve Trabzon çay, Kırka ve Emet bor, Batman ile Adıyaman ise petrolle anılır. Denizli ve Uşak dokuma sanayisinin öne çıktığı merkezlerdir.
Kolay · Test 7
Soru 160Türkiye'de bor minerallerinin çıkarılması, işlenmesi ve pazarlanmasından sorumlu kamu kuruluşu aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Eti Maden İşletmeleri
2. B)Türkiye Kömür İşletmeleri
3. C)Türkiye Taşkömürü Kurumu
4. D)Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı
5. E)Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Kırka, Emet, Bigadiç ve Kestelek'teki bor yatakları Eti Maden İşletmeleri tarafından işletilmekte, ürünler yine bu kuruluş aracılığıyla pazarlanmaktadır. B yanlıştır; TKİ linyit üretiminden sorumludur. C de yanlıştır; TTK yalnızca Zonguldak Havzası'ndaki taşkömürü işletmelerini yürütür. DSİ ise baraj ve sulama tesisleriyle ilgilenir, madencilikle görevli değildir.
Kolay · Test 11
Soru 165Türkiye'de demir cevheri çıkarılan başlıca merkezler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Murgul - Küre - Ergani
2. B)Kırka - Emet - Bigadiç
3. C)Divriği - Hekimhan - Attepe
4. D)Guleman - Fethiye - Orhaneli
5. E)Soma - Tunçbilek - Yatağan
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Türkiye'nin en zengin demir yatakları Sivas'ın Divriği, Malatya'nın Hekimhan ve Adana'nın Attepe yörelerindedir. A yanlıştır; Murgul, Küre ve Ergani bakır merkezleridir. B de yanlıştır; Kırka, Emet ve Bigadiç bor yataklarıdır. D krom, E ise linyit çıkarılan sahaları göstermektedir.
Kolay · Test 11
5.Krom ve ferrokrom
Krom paslanmaz çelik yapımında ve metal kaplamada kullanılır; Türkiye dünyanın önde gelen krom üreticilerindendir ve krom, dış satımdaki en önemli madenlerden biridir. Başlıca yataklar Elazığ (Guleman), Muğla (Fethiye, Köyceğiz), Bursa (Orhaneli), Adana (Pozantı), Kütahya ve Eskişehir çevresindedir. Cevher Elazığ ve Antalya'daki ferrokrom tesislerinde işlenir: Elazığ'daki tesis hammaddeye, Antalya'daki ise dış satım limanına yakınlık örneğidir.
Sınav ipucu: Guleman'ın ili sorulursa Elazığ; "Guleman, Fethiye, Orhaneli" üçlüsü geçen soruda maden kromdur. Ferrokrom tesisleri (Elazığ-Antalya) ile bakır izabe tesisleri (Samsun-Murgul) karıştırılmasın.
Soru 130Türkiye'de Guleman, Fethiye ve Orhaneli çevresinde çıkarılan kromun başlıca kullanım alanı aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kimyasal gübre üretiminde hammadde olarak
2. B)Paslanmaz çelik ve alaşım yapımında
3. C)Cam ve seramik ürünlerinin üretiminde
4. D)Elektrik ileten tel ve kablo yapımında
5. E)Isı yalıtım malzemelerinin üretiminde
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Krom, çeliğe sertlik ve paslanmaya karşı direnç kazandırdığı için paslanmaz çelik ve çeşitli alaşımların yapımında kullanılır; Elazığ ve Antalya'daki ferrokrom tesisleri bu amaçla kurulmuştur. D yanlıştır; elektrik iletiminde kullanılan maden bakırdır. C de yanlıştır; cam ve seramikte kullanılan başlıca hammaddeler feldspat, kuvars ve bor bileşikleridir.
Orta · Test 9
Soru 165Türkiye'de demir cevheri çıkarılan başlıca merkezler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Murgul - Küre - Ergani
2. B)Kırka - Emet - Bigadiç
3. C)Divriği - Hekimhan - Attepe
4. D)Guleman - Fethiye - Orhaneli
5. E)Soma - Tunçbilek - Yatağan
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Türkiye'nin en zengin demir yatakları Sivas'ın Divriği, Malatya'nın Hekimhan ve Adana'nın Attepe yörelerindedir. A yanlıştır; Murgul, Küre ve Ergani bakır merkezleridir. B de yanlıştır; Kırka, Emet ve Bigadiç bor yataklarıdır. D krom, E ise linyit çıkarılan sahaları göstermektedir.
Kolay · Test 11
Soru 6Türkiye'de krom çıkarılan başlıca merkezler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
1. A)Murgul (Artvin) - Küre (Kastamonu)
2. B)Kırka (Eskişehir) - Emet (Kütahya)
3. C)Divriği (Sivas) - Hekimhan (Malatya)
4. D)Guleman (Elazığ) - Fethiye (Muğla)
5. E)Seydişehir (Konya) - Milas (Muğla)
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Türkiye'de kromun en önemli çıkarım alanları Guleman (Elazığ) ve Fethiye-Köyceğiz (Muğla) çevresidir. Murgul ve Küre bakır, Kırka ve Emet bor, Divriği ve Hekimhan ise demir merkezleridir. Seydişehir ve Milas boksitle tanınır.
Kolay · Test 1
6.Bakır
Bakır, elektrik ve elektronik sanayisinin (kablo, iletken) temel hammaddesidir. Başlıca yataklar Artvin (Murgul), Kastamonu (Küre), Elazığ-Diyarbakır sınırındaki Ergani-Maden yöresi, Rize (Çayeli) ve Siirt'tedir (Madenköy). Cevherdeki bakır oranı düşük olduğundan cevher önce ocağın yanındaki zenginleştirme (konsantre) tesislerinde işlenir; böylece taşınan ağırlık ve taşıma maliyeti azalır. İzabe (eritme) tesisleri Samsun, Murgul ve Ergani'dedir.
Sınav ipucu: "Murgul, Küre, Ergani" üçlüsü geçen sorunun cevabı bakırdır; zenginleştirme tesisinin cevherin yanına kurulma nedeni taşıma maliyetini düşürmektir.
Soru 7Bakır cevherinin çıkarıldığı sahaların yakınında zenginleştirme (konsantre) tesisleri kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bakır cevheri açık havada uzun süre bekletildiğinde eriyip yok olduğu için
2. B)Cevherdeki bakır oranının düşük olması, ham cevher taşımasını pahalılaştırdığı için
3. C)Bakır yataklarının tamamı büyük dış ticaret limanlarının yanında yer aldığı için
4. D)Zenginleştirme işlemi yalnızca yüksek dağlık alanlarda yapılabildiği için
5. E)Bakırın işlenmesinde gereken enerji yalnızca maden ocaklarında üretilebildiği için
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Bakır cevherinin tenörü genellikle düşük olduğundan çıkarılan kütlenin çok küçük bir bölümü metaldir; ham cevheri uzağa taşımak yerine ocağın yakınında zenginleştirmek maliyeti büyük ölçüde düşürür. Murgul, Küre ve Ergani gibi sahalar dağlık ve iç kesimlerde yer aldığı için liman yakınlığı seçeneği gerçeği yansıtmaz. Zenginleştirme işleminin yükseltiyle ya da yalnız ocak enerjisiyle ilgisi yoktur.
Orta · Test 1
Soru 19Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de bakır çıkarılan merkezlerden biri değildir?
1. A)Murgul
2. B)Küre
3. C)Ergani
4. D)Madenköy
5. E)Seydişehir
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Seydişehir (Konya) boksit yataklarıyla ve alüminyum tesisiyle tanınır, bakır merkezi değildir. Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu), Ergani (Elazığ) ve Siirt'teki Madenköy ise başlıca bakır sahalarıdır. Bakır yataklarının çoğu volkanik kökenli kütlelerle ilişkilidir.
Kolay · Test 2
Soru 27Murgul, Küre ve Ergani'de çıkarılan maden aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Krom
2. B)Boksit
3. C)Bakır
4. D)Linyit
5. E)Bor
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu) ve Ergani (Elazığ) Türkiye'nin başlıca bakır sahalarıdır. Krom Guleman ve Fethiye, boksit Seydişehir ve Milas, bor ise Kırka, Emet ve Bigadiç çevresinde çıkarılır. Linyit bu merkezlerle değil, Soma ve Afşin-Elbistan gibi havzalarla anılır.
Kolay · Test 2
7.Demir ve demir-çelik tesisleri
Demir, ağır sanayinin temel hammaddesidir; en zengin yatak Sivas Divriği'dedir. Öteki yataklar Malatya (Hekimhan), Kayseri (Yahyalı), Adana (Feke) ve Balıkesir (Havran) çevresindedir; Divriği cevheri Karabük'e demir yoluyla, İskenderun'a demir ve deniz yoluyla taşınır. İlk demir-çelik fabrikası Karabük'te, Zonguldak taş kömürüne yakınlık ve demir yolu bağlantısı nedeniyle kurulmuştur; Karadeniz Ereğli (Erdemir) kıyıda ve kömüre yakın, İskenderun (İsdemir) ithal cevher ve kömür için liman kentindedir; Kırıkkale ve Sivas'ta da tesis, İzmir Aliağa'da hurdaya dayalı ark ocaklı tesisler vardır. Fabrika kapasitesi yerli cevher üretimini aştığından cevherin ve koklaşabilir kömürün bir bölümü dışarıdan alınır.
Sınav ipucu: Karabük'ün kuruluş yeri sorulursa cevap Zonguldak kömürüne yakınlıktır, demir cevherine yakınlık değil (cevher Divriği'den gelir). İskenderun'u ayıran nokta ithal hammadde için liman kenti olmasıdır.
Soru 157Türkiye'de demir-çelik fabrikalarının bulunduğu yerler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Seydişehir - Bandırma - Antalya
2. B)Batman - Kırıkkale - Aliağa
3. C)Karabük - Ereğli - İskenderun
4. D)Divriği - Hekimhan - Attepe
5. E)Murgul - Küre - Ergani
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Türkiye'nin entegre demir-çelik tesisleri Karabük, Karadeniz Ereğlisi ve İskenderun'dadır. D yanlıştır; Divriği, Hekimhan ve Attepe demir cevherinin çıkarıldığı yataklardır, fabrika merkezleri değildir. E de yanlıştır; Murgul, Küre ve Ergani bakır işletmeleridir. B'de sayılanlar ise rafineri merkezleridir.
Kolay · Test 11
Soru 116Karabük ve Ereğli'deki demir-çelik tesisleri ile İskenderun'daki tesisin kuruluş yeri bakımından ayrıldığı temel nokta aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Üçünde de demir cevheri yataklarının hemen yanında olunması
2. B)İlk ikisinde kömür havzasına, üçüncüsünde limana yakınlık
3. C)İlk ikisinin tarım alanlarına, üçüncüsünün ormanlara yakın olması
4. D)Üçünün de yalnızca dışarıdan alınan cevherle çalışması
5. E)İlk ikisinin kıyıda, üçüncüsünün iç kesimde yer alması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Karabük ve Ereğli, Zonguldak taş kömürü havzasına yakınlık gözetilerek; İskenderun ise girdi ve ürün taşımasını ucuzlatan liman konumu nedeniyle kurulmuştur. Üç tesiste de demir cevheri yataklarının hemen yanında bulunma söz konusu değildir; cevher Divriği gibi merkezlerden taşınır. Ereğli ve İskenderun kıyıda, Karabük ise iç kesimde yer aldığından konum ayrımı da yanlış kurulmuştur.
Orta · Test 8
Soru 11Divriği (Sivas) yataklarından çıkarılan demir cevherinin Karabük ve İskenderun'daki tesislere demir yolu ve deniz yolu ile taşınması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?
1. A)Demir cevherinin ancak deniz seviyesindeki tesislerde işlenebildiğini
2. B)Karayolu ulaşımının Türkiye'de hiçbir biçimde gelişmediğini
3. C)Demir cevherinin uzun yol boyunca taşınırken kalitesinin arttığını
4. D)Demir-çelik tesislerinin yalnızca ithal cevherle çalıştırıldığını
5. E)Ağır ve hacimli hammaddede ucuz ulaşım türlerinin yeğlendiğini
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Demir cevheri gibi ağır ve büyük hacimli hammaddelerde taşıma gideri toplam maliyette önemli yer tuttuğu için birim başına ucuz olan demir yolu ve deniz yolu tercih edilir. Türkiye'de karayolu taşımacılığı yük ve yolcu taşımada en yüksek paya sahiptir; bu nedenle 'karayolunun hiç gelişmediği' yargısı yanlıştır. Taşıma, cevherin kalitesini değiştirmez.
Orta · Test 1
8.Linyit ve Afşin-Elbistan
Linyit, Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) oluşmuş, kalori değeri düşük bir kömürdür ve Türkiye'nin hemen her bölgesinde bulunur; en yaygın madenimizdir. En büyük rezerv Kahramanmaraş Afşin-Elbistan havzasındadır; öteki önemli havzalar Manisa (Soma), Kütahya (Tunçbilek, Seyitömer), Muğla (Yatağan, Milas), Bursa (Orhaneli), Ankara (Çayırhan-Beypazarı), Sivas (Kangal), Çanakkale (Çan) ve Adana'dır (Tufanbeyli). Kalori değeri düşük olduğu için uzağa taşınması ekonomik değildir; linyite dayalı termik santraller bu yüzden ocakların hemen yanında kurulur.
Sınav ipucu: "Termik santralin ocağın yanı başında kurulmasının nedeni" → düşük kalori, yüksek taşıma maliyeti. Afşin-Elbistan linyitinin kalorisi çok düşük olduğundan santral doğrudan ocak başında kurulmuştur.
Soru 12Aşağıdaki linyit havzası - il eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
1. A)Soma - Kütahya
2. B)Yatağan - Muğla
3. C)Çayırhan - Konya
4. D)Seyitömer - Balıkesir
5. E)Afşin-Elbistan - Sivas
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Yatağan linyit havzası ve buna bağlı termik santral Muğla'da yer alır. Soma Manisa'da, Çayırhan Ankara'nın Nallıhan ilçesinde, Seyitömer Kütahya'da, Afşin-Elbistan ise Kahramanmaraş'tadır. Bu nedenle diğer eşleştirmelerin tamamı yanlıştır.
Kolay · Test 1
Soru 154Türkiye'de bilinen en büyük linyit rezervinin bulunduğu havza aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Soma (Manisa) havzası
2. B)Tunçbilek (Kütahya) linyit havzası
3. C)Yatağan (Muğla)
4. D)Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş)
5. E)Seyitömer (Kütahya)
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Ülkenin en büyük linyit rezervi Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan Havzası'ndadır; kalori değeri düşük olduğu için kömür uzağa taşınmaz ve havzada kurulan termik santrallerde yakılır. A yanlıştır; Soma önemli bir havza olmakla birlikte rezerv bakımından Afşin-Elbistan'ın gerisindedir. C de yanlıştır; Yatağan çevresindeki linyit yatakları bölgesel ölçekte kalır.
Orta · Test 11
Soru 1Türkiye'de taş kömürü çıkarılan tek havza aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Afşin-Elbistan Havzası
2. B)Soma Havzası
3. C)Zonguldak Havzası
4. D)Yatağan Havzası
5. E)Seyitömer Havzası
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Türkiye'de I. Zaman'ın Karbonifer devrinde oluşan taş kömürü yalnızca Zonguldak Havzası'nda (Ereğli, Kozlu, Üzülmez, Karadon, Armutçuk, Amasra) çıkarılır. Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan ve Seyitömer ise taş kömürü değil, III. Zaman'da oluşmuş linyit havzalarıdır. Linyit yurdun pek çok yerinde bulunurken taş kömürü tek bir havzayla sınırlıdır.
Kolay · Test 1
9.Taş kömürü ve Zonguldak havzası
Taş kömürü Birinci Jeolojik Zaman'da (Karbonifer) oluşmuştur; Türkiye'de o dönemin kömürlü tabakaları yalnız Batı Karadeniz'de bulunduğundan tek havza Zonguldak-Bartın-Karabük yöresidir (Kozlu, Karadon, Armutçuk, Amasra ocakları). Kalorisi linyitten yüksek ve koklaşabilir olduğundan demir-çelik sanayisinde kok kömürü olarak kullanılır; işletmeyi TTK yürütür. Damarlar derin, ince ve kırıklı olduğundan üretim yer altı işletmesiyle yapılır, maliyet yüksektir ve koklaşabilir kömürün bir bölümü ithal edilir. Kömür, Zonguldak'ta Çatalağzı Termik Santrali'ni ve engebeli kıyıda bile nüfusun yoğun olmasını açıklar.
Sınav ipucu: "Türkiye'de taş kömürü çıkarılan tek havza" → Zonguldak. Taş kömürünün yalnız burada, linyitin her yerde olmasının nedeni oluşum dönemlerinin (jeolojik zamanların) farklı olmasıdır.
Soru 17Türkiye'de demir-çelik sanayisinin gereksinim duyduğu koklaşabilir taş kömürünün bir bölümünün dışarıdan alınması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?
1. A)Türkiye'de hiçbir biçimde taş kömürü çıkarılmadığını
2. B)Demir-çelik tesislerinin linyitle çalıştığını
3. C)Yurt içi üretimin sanayinin talebini karşılayamadığını
4. D)Taş kömürünün yalnızca konut ısıtmasında kullanıldığını
5. E)Zonguldak Havzası'nda üretimin tamamen durduğunu
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Zonguldak Havzası'nda üretim sürmesine karşın miktar ve nitelik bakımından demir-çelik sanayisinin talebini karşılamadığı için ithalat yapılır. Bu durum üretimin hiç olmadığı ya da tamamen durduğu anlamına gelmez. Demir-çelikte yüksek kalorili kok kömürü kullanıldığından linyitle çalıştığı yargısı da yanlıştır.
Orta · Test 2
Soru 26Taş kömürü ile linyit karşılaştırıldığında, aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
1. A)Linyitin kalori değeri daha yüksektir ve çıkarım alanı daha sınırlıdır
2. B)İkisinin de kalori değeri aynıdır, yalnızca oluşum yerleri farklıdır
3. C)Taş kömürü yurdun her yerinde, linyit yalnızca Zonguldak'ta bulunur
4. D)Taş kömürünün kalori değeri daha yüksektir ve çıkarım alanı daha sınırlıdır
5. E)Linyit demir-çelik sanayisinde kok kömürü olarak kullanılır
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Taş kömürü daha yaşlı bir devirde oluştuğu için karbon oranı ve kalori değeri yüksektir, ancak Türkiye'de yalnızca Zonguldak Havzası'nda bulunur; linyit ise kalorisi düşük olmasına karşın pek çok yörede yaygındır. Bu nedenle 'taş kömürünün her yerde bulunduğu' yargısı yanlıştır. Kok kömürü yalnızca yüksek kaliteli taş kömüründen elde edildiği için linyitin demir-çelikte bu amaçla kullanılması da mümkün değildir.
Zor · Test 2
Soru 152Türkiye'de taşkömürü yakarak elektrik üreten Çatalağzı Termik Santrali'nin Zonguldak yakınlarında kurulmuş olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
1. A)Yakıtın çıkarıldığı havzaya çok yakın olmasıyla
2. B)Bölgede doğal gaz üretiminin yapılmasıyla
3. C)Yörede rüzgâr hızının yıl boyu yüksek olmasıyla
4. D)Bölgede yağışın ve akarsu debisinin fazla olmasıyla
5. E)Yörede geniş düzlüklerin bulunuyor olmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Kömür ağır ve hacimli bir yakıt olduğu için uzağa taşınması pahalıdır; bu nedenle santral, ülkenin tek taşkömürü havzası olan Zonguldak'ın hemen yanında kurulmuştur. B yanlıştır; Zonguldak çevresinde doğal gaz üretimi yoktur. D de yanlıştır; yağışın fazla olması hidroelektrik santral için önemlidir, taşkömürüne dayalı termik santral için belirleyici değildir.
Orta · Test 11
10.Boksit ve alüminyum
Boksit, alüminyumun hammaddesidir. Başlıca yataklar Konya (Seydişehir), Antalya (Akseki) ve Muğla (Milas) çevresindedir; boksitten alüminyum üreten tesis Seydişehir'dedir. Alüminyum üretimi çok yüksek miktarda elektrik gerektirdiğinden tesisin enerjisini karşılamak için Manavgat Çayı üzerinde Oymapınar Barajı kurulmuştur; bu, sanayi kuruluş yerinde enerji etkeninin belirleyici olduğunu gösteren klasik örnektir.
Sınav ipucu: "Boksitin çıkarıldığı ve alüminyumun üretildiği yer" → Seydişehir (Konya). Oymapınar-alüminyum bağlantısı "enerji ihtiyacının hidroelektrikten karşılanması" ifadesiyle sorulur.
Soru 5Konya-Seydişehir'de boksitten alüminyum üretilen tesislerin enerji ihtiyacının önemli bölümünün hidroelektrik santrallerden karşılanması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?
1. A)Boksitin ancak su içinde çözüldüğünde işlenebildiğini
2. B)Alüminyumun yalnızca akarsu kenarlarında üretilebildiğini
3. C)Boksit rezervlerinin akarsu yataklarında biriktiğini
4. D)Alüminyum üretiminin çok yüksek miktarda elektrik enerjisi gerektirdiğini
5. E)Hidroelektrik santrallerin yalnızca madencilik için kurulduğunu
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Boksitin alüminyuma dönüştürülmesi elektroliz aşaması nedeniyle çok yoğun elektrik tüketen bir süreçtir; bu yüzden tesis, ucuz ve sürekli elektrik sağlayan santrallerle birlikte planlanmıştır. Boksit yatakları akarsu yataklarında değil, kalkerli araziler üzerinde oluşmuş yataklardır. Hidroelektrik santraller ise sanayi, konut ve hizmet sektörü dâhil tüm tüketicilere enerji üretir.
Orta · Test 1
Soru 122Türkiye'de alüminyumun hammaddesi olan boksitin çıkarıldığı ve alüminyum tesislerinin kurulduğu yer aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Divriği (Sivas)
2. B)Guleman (Elazığ) çevresi
3. C)Murgul (Artvin)
4. D)Seydişehir (Konya)
5. E)Küre (Kastamonu)
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Boksit yataklarının en önemlisi Konya'nın Seydişehir ilçesindedir; alüminyum tesisleri de cevherin taşınma maliyetini azaltmak için yatağın yanında kurulmuştur. A yanlıştır; Divriği demir cevheriyle tanınır. B de yanlıştır; Guleman krom yataklarının en önemli merkezidir. Murgul ve Küre ise bakır cevherinin çıkarıldığı merkezlerdir ve boksitle ilgileri yoktur.
Kolay · Test 9
Soru 141Aşağıdaki maden - kullanım alanı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Boksit - alüminyum üretimi
2. B)Bor - cam ve seramik sanayisi
3. C)Taşkömürü - demir-çelik sanayisi
4. D)Tuz - gıda ve kimya sanayisi
5. E)Lületaşı - gübre üretimi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Lületaşı kimyasal gübre üretiminde kullanılmaz; hafif ve kolay işlenen yapısı nedeniyle pipo, tespih ve süs eşyası yapımında değerlendirilir. A doğrudur; alüminyumun hammaddesi boksittir. C de doğrudur; taşkömüründen elde edilen kok kömürü demir-çelik üretiminde vazgeçilmez bir girdidir. Tuz ise hem gıda hem de sodyum bileşiklerinin üretildiği kimya sanayisinin temel hammaddelerindendir.
Zor · Test 10
11.Kurşun-çinko ve manganez
Kurşun ve çinko genellikle aynı yatakta birlikte bulunur; akü, boya, kaplama ve pirinç yapımında kullanılır. Başlıca yataklar Kayseri (Yahyalı-Zamantı), Elazığ (Keban), Niğde (Ulukışla-Bolkardağı) ve Balıkesir (Balya) çevresindedir; Rize Çayeli'de bakırla birlikte çinko da çıkarılır. Manganez, çeliği sertleştirmek için ferromangan olarak kullanılır; Denizli (Tavas), Uşak, Erzincan ve Zonguldak (Ereğli) çevresinde bulunur.
Sınav ipucu: Keban adı hem kurşun-çinko yatağı hem Fırat üzerindeki baraj için geçer; sorunun madenle mi enerjiyle mi ilgili olduğuna bak.
Soru 49Türkiye'nin ilk jeotermal elektrik santralinin kurulduğu yöre aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kızıldere (Denizli)
2. B)Bandırma (Balıkesir)
3. C)Çayırhan (Ankara)
4. D)Keban (Elazığ)
5. E)Hamitabat (Kırklareli)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Büyük Menderes grabenindeki Kızıldere, Denizli sınırları içinde yer alan ve Türkiye'de jeotermal elektrik üretiminin ilk kez gerçekleştirildiği sahadır. Bandırma rüzgâr, Çayırhan linyit, Keban ise hidroelektrik ile anılır. Hamitabat doğal gaza dayalı üretimiyle bilinir.
Kolay · Test 4
Soru 142Aşağıdaki baraj - akarsu eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
1. A)Keban Barajı - Sakarya Nehri
2. B)Oymapınar Barajı - Ceyhan Nehri
3. C)Hirfanlı Barajı - Kızılırmak
4. D)Ilısu Barajı - Yeşilırmak
5. E)Karakaya Barajı - Susurluk Çayı
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Hirfanlı Barajı Kırşehir yakınlarında Kızılırmak üzerinde kurulmuştur. A yanlıştır; Keban Barajı Elazığ'da Fırat Nehri üzerindedir. B de yanlıştır; Oymapınar Barajı Antalya'da Manavgat Çayı üzerinde yer alır. Ilısu Barajı Dicle, Karakaya Barajı ise yine Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur.
Kolay · Test 10
12.Altın, gümüş ve cıva
Altın üretimi son dönemde artmıştır; ilk işletme İzmir Bergama (Ovacık), en büyük işletme Uşak Kışladağ'dır; Erzincan (İliç), Gümüşhane, Balıkesir ve Kayseri'de de altın çıkarılır. Gümüş, Kütahya Gümüşköy'de üretilir. Cıva yatakları Konya (Sızma, Ladik) ve İzmir (Karaburun, Ödemiş) çevresindedir; zehirli olduğu ve talep düştüğü için üretimi önemini yitirmiştir.
Sınav ipucu: Gümüşhane adına aldanma; gümüş üretim yeri olarak Kütahya (Gümüşköy) sorulur. Cıva sorusunda Konya-İzmir ikilisini ara.
Soru 21Zonguldak ve çevresinde nüfus yoğunluğunun, benzer engebeli kıyı kesimlerine göre daha fazla olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bölgedeki tarım topraklarının çok geniş ve verimli olması
2. B)Madencilik ve bağlı sanayinin iş olanağı yaratması
3. C)Kışların çok ılık geçmesi ve kıyı turizminin gelişmiş olması
4. D)Bölgedeki yer şekillerinin engebesiz ve tümüyle düz olması
5. E)Yıllık yağış miktarının ülke ortalamasının çok altında kalması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Taş kömürü işletmeciliği ile demir-çelik ve termik santral gibi bağlı faaliyetler bölgede yoğun iş gücü talebi doğurmuş, bu da nüfusu artırmıştır. Zonguldak çevresi engebeli ve ormanlıktır, geniş verimli tarım ovaları yoktur. Bölge Karadeniz iklimi etkisinde her mevsim yağışlıdır, dolayısıyla yağışın azlığına dayalı açıklama da geçersizdir.
Orta · Test 2
Soru 35Rüzgâr santrallerinin Çeşme, Bandırma ve Bozcaada gibi yerlerde kurulmuş olması, bu alanlarda hangi özelliğin öne çıktığını gösterir?
1. A)Yıllık ortalama sıcaklığın ülke genelinden yüksek olması
2. B)Deniz suyu tuzluluğunun ülke ortalamasının altında kalması
3. C)Yer şekillerinin yüksek ve engebeli dağlardan oluşması
4. D)Yıllık yağış miktarının çok yüksek değerlere ulaşması
5. E)Rüzgârın yıl boyunca sürekli, düzenli ve yeterli hızda esmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Rüzgâr santrallerinin verimi rüzgârın hızına ve sürekliliğine bağlıdır; Ege ve Marmara kıyılarındaki bu alanlar açık, engelsiz ve sürekli rüzgâr alan konumlarıyla öne çıkar. Yüksek ve engebeli dağlık kütleler rüzgârın önünü kestiği için avantaj sağlamaz. Sıcaklık, tuzluluk ve yağış değerleri türbin verimini belirleyen ölçütler değildir.
Orta · Test 3
Soru 44Aşağıda bazı enerji kaynaklarının özellikleri verilmiştir: I. Fosil kökenlidir ve büyük bölümü dışarıdan alınır. II. Yer altındaki sıcak sulardan yararlanılarak elde edilir. III. Akarsuların düşü gücünden yararlanılır. Buna göre, numaralanmış özelliklerin eşleştirildiği kaynaklar hangi seçenekte doğru verilmiştir?
1. A)I. Jeotermal - II. Doğal gaz - III. Hidroelektrik
2. B)I. Doğal gaz - II. Jeotermal - III. Hidroelektrik
3. C)I. Hidroelektrik - II. Jeotermal - III. Doğal gaz
4. D)I. Doğal gaz - II. Hidroelektrik - III. Jeotermal
5. E)I. Jeotermal - II. Hidroelektrik - III. Doğal gaz
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Doğal gaz fosil kökenlidir ve Türkiye'nin tüketiminin önemli bölümü ithalatla karşılanır; jeotermal, yer altındaki sıcak sulardan; hidroelektrik ise akarsuların düşü gücünden elde edilir. Jeotermalin fosil kökenli sayıldığı seçenekler yanlıştır, çünkü bu kaynak yerin iç ısısına dayanır. Hidroelektriğin sıcak sularla ilişkilendirilmesi de kaynağın tanımına aykırıdır.
Zor · Test 3
13.Lüle taşı ve Oltu taşı
Lüle taşı (beyaz, hafif, kolay işlenen bir mineral; sepiyolit) dünyada en çok Eskişehir çevresinden çıkarılır; pipo ve süs eşyası yapımında kullanılır, "beyaz altın" olarak anılır. Oltu taşı ise Erzurum'un Oltu ilçesinden çıkarılan siyah, parlatılabilen bir taştır; tespih, yüzük ve takı yapımında kullanılır. İkisi de sanayi hammaddesi değil süs taşıdır ve il eşleştirmesi biçiminde sorulur.
Sınav ipucu: Beyaz ve pipo → Eskişehir lüle taşı; siyah ve tespih → Erzurum Oltu taşı. Eskişehir ayrıca bor (Kırka), manyezit ve toryumla (Sivrihisar) da sorulur.
Soru 133Eskişehir çevresinde çıkarılan, kolay işlenebilen ve pipo ile süs eşyası yapımında kullanılan taş aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Lületaşı
2. B)Oltu taşı
3. C)Ponza taşı
4. D)Barit
5. E)Manyezit
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Lületaşı, Eskişehir çevresinde çıkarılan, hafif ve kolay işlenen beyazımsı bir taştır; pipo, tespih ve süs eşyası yapımında kullanılır. B yanlıştır; oltu taşı Erzurum'un Oltu ilçesinden çıkarılan siyah renkli bir süs taşıdır. C de yanlıştır; ponza, gözenekli ve hafif yapısıyla yapı malzemesi üretiminde kullanılan volkanik bir kayaçtır.
Kolay · Test 9
Soru 121Erzurum'un Oltu ilçesi çevresinden çıkarılan ve tespih, yüzük gibi süs eşyalarının yapımında kullanılan siyah renkli taş aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Lületaşı
2. B)Ponza taşı
3. C)Barit taşı
4. D)Manyezit
5. E)Oltu taşı
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Oltu taşı, Erzurum'un Oltu ve çevresinde çıkarılan, kolay işlenebilen siyah renkli bir süs taşıdır ve yörenin el sanatlarında önemli yer tutar. A yanlıştır; lületaşı Eskişehir çevresinden çıkarılır ve beyazımsı renklidir. B de yanlıştır; ponza volkanik kökenli hafif bir yapı malzemesidir, süs eşyası yapımında kullanılmaz.
Kolay · Test 9
Soru 141Aşağıdaki maden - kullanım alanı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Boksit - alüminyum üretimi
2. B)Bor - cam ve seramik sanayisi
3. C)Taşkömürü - demir-çelik sanayisi
4. D)Tuz - gıda ve kimya sanayisi
5. E)Lületaşı - gübre üretimi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Lületaşı kimyasal gübre üretiminde kullanılmaz; hafif ve kolay işlenen yapısı nedeniyle pipo, tespih ve süs eşyası yapımında değerlendirilir. A doğrudur; alüminyumun hammaddesi boksittir. C de doğrudur; taşkömüründen elde edilen kok kömürü demir-çelik üretiminde vazgeçilmez bir girdidir. Tuz ise hem gıda hem de sodyum bileşiklerinin üretildiği kimya sanayisinin temel hammaddelerindendir.
Zor · Test 10
14.Mermer
Türkiye mermer ve doğal taş rezervi bakımından dünyanın en zengin ülkelerindendir; mermer, kireç taşının başkalaşımıyla oluştuğu ve bu oluşum ülkede yaygın olduğu için birbirinden uzak birçok yörede ocak açılabilir. Başlıca merkezler Afyonkarahisar (İscehisar), Muğla, Bilecik, Balıkesir (Marmara Adası), Denizli, Kırşehir, Elazığ ve Bursa'dır; Marmara Denizi adını adadaki mermer ocaklarından alır. Mermerin önemli bölümü ham blok olarak satıldığından yüksek katma değer yurt dışında kalır.
Sınav ipucu: "Mermer ocaklarının birçok yörede açılabilmesinin nedeni" → jeolojik yapı (mermer oluşumunun yaygınlığı). "Ham blok dış satımı" sorusunun cevabı katma değer kaybıdır.
Soru 10Türkiye'de çıkarılan mermerin önemli bir bölümünün ham blok hâlinde dış satıma konu olması, aşağıdakilerden hangisine yol açar?
1. A)Ülkedeki mermer rezervlerinin çok kısa sürede tümüyle tükenmesine
2. B)Mermer ocaklarının yalnızca kıyıya yakın kesimlerde açılabilmesine
3. C)Mermerin kalitesinin uzun süren taşıma sırasında yükselmesine
4. D)Ülke içindeki mermer tüketiminin tümüyle sona ermesine
5. E)Sağlanan katma değerin işlenmiş ürün satışına göre düşük kalmasına
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Ham blok satışı, kesme-parlatma gibi işleme aşamalarının ve bu aşamaların yarattığı gelirin başka ülkelere bırakılması anlamına gelir; bu nedenle birim üründen sağlanan katma değer düşük kalır. Satış biçimi rezervin ne kadar sürede tükeneceğini doğrudan belirlemez. Mermer ocakları Afyonkarahisar, Bilecik ve Denizli gibi iç kesimlerde de yaygın olduğundan kıyıyla sınırlanması da doğru değildir.
Orta · Test 1
Soru 15Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de çıkarılan madenlerden enerji hammaddesi olarak kullanılanıdır?
1. A)Linyit
2. B)Krom
3. C)Boksit
4. D)Mermer
5. E)Bor
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Linyit, termik santrallerde yakılarak elektrik üretiminde kullanılan bir enerji hammaddesidir. Krom paslanmaz çelik, boksit alüminyum, bor ise cam ve kimya sanayisinin hammaddesidir. Mermer de yapı ve süsleme taşı olarak değerlendirilir, enerji üretiminde kullanılmaz.
Kolay · Test 1
Soru 24Türkiye'de mermer ocaklarının Afyonkarahisar, Bilecik, Muğla ve Denizli gibi birbirinden uzak birçok yörede açılabilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kalkerli ve başkalaşmış kütlelerin geniş alan kaplaması
2. B)Adı geçen yörelerin tamamının deniz kıyısında yer alması
3. C)Mermerin yalnızca genç volkanik alanlarda oluşabilmesi
4. D)Adı geçen illerde nüfusun ülke ortalamasının çok üzerinde olması
5. E)Mermerin akarsu taşımasıyla yeryüzüne çıkarılabilmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Mermer, kalkerin başkalaşıma uğramasıyla oluşur ve Türkiye'de kalker ile metamorfik kütleler çok geniş alanlar kapladığı için ocaklar birbirinden uzak yörelere dağılmıştır. Afyonkarahisar ve Bilecik iç kesimde yer aldığından kıyı koşuluyla açıklama yapılamaz. Mermer volkanik değil metamorfik kökenli bir taştır.
Orta · Test 2
15.Tuz
Tuz dört kaynaktan elde edilir. Göl tuzu, üretimin büyük bölümünü karşılayan Tuz Gölü'nden (Ankara-Konya-Aksaray) yaz kuraklığı ve yüksek buharlaşma sayesinde alınır. Deniz tuzu İzmir Çamaltı Tuzlası'ndan (en büyük deniz tuzlası) elde edilir. Kaya tuzu Çankırı, Kars (Kağızman), Iğdır (Tuzluca) ve Nevşehir (Gülşehir) çevresinden çıkarılır; kaynak tuzu Sivas ve Erzurum yöresindeki tuzlu sulardan üretilir.
Sınav ipucu: Tuz Gölü'nden tuz alınması yazın buharlaşmaya bağlıdır; "iklimin üretimi etkilemesi" sorusunda cevap bu örnektir. Kaya tuzu → Çankırı-Kağızman; deniz tuzu → Çamaltı.
Soru 28Aşağıda tuz üretim biçimleri ile kaynakları eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
1. A)Kaya tuzu - Çamaltı
2. B)Göl tuzu - Tuz Gölü
3. C)Deniz tuzu - Iğdır
4. D)Göl tuzu - Çankırı
5. E)Kaya tuzu - Ayvalık
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Tuz Gölü, sığ ve tuzlu suyunun yaz boyunca buharlaşmasıyla göl tuzu elde edilen başlıca alandır. Çankırı ve Iğdır yer altı katmanlarından çıkarılan kaya tuzuyla, Çamaltı ve Ayvalık ise deniz suyunun buharlaştırılmasıyla üretilen deniz tuzuyla tanınır. Bu nedenle diğer eşleştirmelerde kaynak ile üretim biçimi birbirine karışmıştır.
Orta · Test 2
Soru 9Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de kaya tuzu çıkarılan yerlerden biridir?
1. A)Tuz Gölü
2. B)İzmir-Çamaltı
3. C)Çankırı
4. D)Ayvalık
5. E)Akyatan Lagünü
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Kaya tuzu, yer altındaki tuz katmanlarından çıkarılır ve Çankırı ile Iğdır çevresi bu üretimin başlıca alanlarıdır. Tuz Gölü'nden elde edilen tuz göl tuzu, Çamaltı ve Ayvalık'ta üretilen tuz ise deniz tuzudur. Akyatan bir lagün olup tuz üretim merkezi olarak anılmaz.
Kolay · Test 1
Soru 23Tuz Gölü'nden tuz elde edilmesinde, yaz mevsimindeki kuraklık ve yüksek buharlaşmanın etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Gölün derinliğini artırarak sudaki tuz oranını düşürmesi
2. B)Gölün zamanla bir tatlı su gölüne dönüşmesine yol açması
3. C)Suyun çekilmesiyle tuzun yüzeyde katman hâlinde birikmesi
4. D)Göle akan akarsuların debisini belirgin biçimde artırması
5. E)Göl çevresinde gür ormanların yayılmasını kolaylaştırması
Çözümü göster
Doğru cevap: C. İç Anadolu'da yazın yağışın azalması ve buharlaşmanın artması Tuz Gölü'nün sığ sularının çekilmesine, çözünmüş tuzun yüzeyde katman oluşturmasına yol açar. Buharlaşma suyu azalttığı için gölün derinliğini artırmaz, tuzluluğu ise düşürmez tersine yükseltir. Kurak koşullar orman yayılışını da desteklemez.
Kolay · Test 2
16.Endüstriyel (metal dışı) hammaddeler
Fosfat gübre hammaddesidir, Mardin Mazıdağı'nda çıkarılır. Kükürt Isparta Keçiborlu'da işletilir; Türkiye'nin ilk kükürt fabrikası buradadır. Manyezit ateşe dayanıklı (refrakter) tuğla yapımında kullanılır; Kütahya, Eskişehir ve Erzincan çevresindedir. Barit yüksek özgül ağırlığı sayesinde petrol sondaj çamurunda kullanılır; Antalya, Muş ve Giresun'da bulunur. Feldspat cam-seramik hammaddesidir, en çok Aydın Çine'den çıkarılır; kaolin ve seramik kili Bilecik, Kütahya ve Çanakkale'de bulunur, seramik sanayisi bu yüzden buralarda gelişmiştir. Ponza (pomza) volkanik, gözenekli ve hafif olduğundan ısı yalıtımlı yapı malzemesinde kullanılır; Nevşehir, Kayseri, Isparta, Van ve Bitlis çevresindedir. Trona (doğal soda) Ankara Beypazarı'nda bulunur.
Sınav ipucu: "Ateşe dayanıklı tuğla" → manyezit; "sondaj çamuru" → barit; "gübre" → fosfat (Mazıdağı); "volkanik ve hafif" → ponza; "cam-seramik ve Çine" → feldspat. Barit, feldspat, mermer, ponza bir arada verilirse grup adı "metal dışı (endüstriyel) hammaddeler"dir.
Soru 129Ateşe dayanıklı tuğla üretiminde kullanılan ve Türkiye'de Kütahya, Eskişehir ile Erzincan çevresinde çıkarılan maden aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Barit
2. B)Manyezit
3. C)Kükürt
4. D)Boksit
5. E)Ponza taşı
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Manyezit, yüksek sıcaklığa dayanıklı olduğu için fırın ve döküm ocaklarının iç yüzeylerinde kullanılan refrakter tuğlaların hammaddesidir. A yanlıştır; barit sondaj çamurunda ağırlaştırıcı olarak kullanılır. D de yanlıştır; boksitten alüminyum elde edilir. Kükürt kimya sanayisinde, ponza ise hafif yapı malzemesi üretiminde değerlendirilir.
Orta · Test 9
Soru 143Cam ve seramik sanayisinde hammadde olarak kullanılan ve Türkiye'de özellikle Aydın-Çine çevresinden çıkarılan maden aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kükürt
2. B)Boksit
3. C)Barit
4. D)Feldspat
5. E)Manyezit
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Feldspat, cam ve seramik hamuruna eritici olarak katılan endüstriyel bir hammaddedir; Türkiye bu madenin dünya dış satımında önde gelen ülkeler arasındadır ve başlıca üretim alanı Aydın-Çine yöresidir. B yanlıştır; boksit alüminyum üretiminde kullanılır. C de yanlıştır; barit petrol sondajlarında ağırlaştırıcı olarak kullanılır ve cam sanayisiyle ilgisi yoktur.
Orta · Test 10
Soru 159Volkanik kökenli, gözenekli ve hafif yapısı sayesinde ısı yalıtımı sağlayan yapı malzemelerinin üretiminde kullanılan; Nevşehir, Kayseri ve Isparta çevresinde çıkarılan madde aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Manyezit
2. B)Barit
3. C)Feldspat
4. D)Ponza
5. E)Zımpara taşı
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Ponza, volkanik faaliyetler sonucu oluşan, içi gaz boşluklarıyla dolu hafif bir kayaçtır; hafif briket ve yalıtım malzemesi üretiminde kullanılır. A yanlıştır; manyezit ateşe dayanıklı tuğla yapımında kullanılır. B de yanlıştır; barit yüksek özgül ağırlığı nedeniyle sondaj çamurunda kullanılır ve hafiflik özelliği taşımaz. Feldspat ise cam ve seramik hammaddesidir.
Orta · Test 11
17.Petrol: yataklar ve rafineriler
Ham petrolün büyük bölümü Güneydoğu Anadolu'nun kıvrımlı tortul yapısından (Üçüncü Zaman) çıkarılır: Batman (Raman, Garzan), Diyarbakır, Adıyaman (Kâhta), Siirt, Mardin ve Şırnak; Trakya'da (Kırklareli, Tekirdağ) az miktarda petrol vardır. Üretim tüketimin küçük bir bölümünü karşılar, kalanı ithal edilir. Rafineriler Batman (ilk; üretim alanının yanında), İzmit, İzmir Aliağa ve Kırıkkale'dedir; Aliağa ve İzmit ithal ham petrol için liman kentinde, Kırıkkale ise İç Anadolu tüketim merkezine yakın kurulmuş olup ham petrolü Ceyhan'dan boru hattıyla alır. Petrokimya tesisleri (plastik, sentetik elyaf, boya) rafineri ürünlerini işlediği için Aliağa ve İzmit'te, rafinerilerin yanında toplanır.
Sınav ipucu: Batman rafinerisi hammaddeye, İzmit-Aliağa liman ve pazara yöneliktir; "kuruluş yeri bakımından fark" sorusunun cevabı budur. Rafineri bulunmayan il sorulursa Adana (Ceyhan) tuzaktır: Ceyhan boru hattı terminalidir, rafineri değildir.
Soru 51İzmit, Aliağa ve Kırıkkale'deki rafinerilerin kuruluş yerlerinin ortak özelliği, bu tesislerin öncelikle neye göre konumlandığını gösterir?
1. A)Petrol çıkarılan kuyuların hemen yanı başında bulunma
2. B)Büyük kömür havzalarının tam içinde yer alma
3. C)Yüksek ve engebeli dağlık alanlara yakın olma
4. D)Tüketim alanlarına ve ulaşım bağlantılarına yakınlık
5. E)Sınır kapılarına en uzak noktada bulunma
Çözümü göster
Doğru cevap: D. İzmit ve Aliağa büyük limanlara ve sanayi yığılma alanlarına, Kırıkkale ise İç Anadolu'nun tüketim merkezlerine ve boru hattı bağlantısına yakınlığıyla seçilmiştir. Bu üç rafineri işlediği ham petrolün önemli bölümünü dışarıdan aldığından kuyu yakınlığı belirleyici değildir; hammaddeye yönelik örnek Batman'dır. Kömür havzalarıyla da doğrudan bir bağlantıları yoktur.
Orta · Test 4
Soru 95Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de rafineri bulunan merkezlerden biri değildir?
1. A)Karabük
2. B)İzmit
3. C)Aliağa
4. D)Kırıkkale
5. E)Batman
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Türkiye'de ham petrolün işlendiği rafineriler İzmit, İzmir'e bağlı Aliağa, Kırıkkale ve Batman'da bulunur. Karabük ise rafineriyle değil demir-çelik sanayisiyle tanınan bir merkezdir. Batman rafinerisi hammaddeye, diğerleri ise ulaşım ve tüketim alanlarına yakınlık gözetilerek kurulmuştur.
Kolay · Test 7
Soru 158Türkiye'de ham petrolün işlendiği rafinerilerin bulunduğu iller aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
1. A)Zonguldak - Karabük - Sivas - Malatya
2. B)Konya - Eskişehir - Kütahya - Afyonkarahisar
3. C)Adana - Mersin - Hatay - Osmaniye
4. D)Samsun - Trabzon - Rize - Ordu
5. E)Batman - Kocaeli - İzmir - Kırıkkale
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Türkiye'de ham petrolü işleyen rafineriler Batman, Kocaeli (İzmit), İzmir (Aliağa) ve Kırıkkale'de bulunur. A yanlıştır; Zonguldak ve Karabük kömür ile demir-çelik sanayisiyle öne çıkar, rafineri merkezi değildir. B de yanlıştır; bu illerde linyit ve endüstriyel hammadde işletmeciliği yaygındır, petrol rafinerisi yoktur.
Orta · Test 11
18.Doğal gaz: üretim, ithalat ve depolama
Karada doğal gaz Trakya'da (Kırklareli Hamitabat, Tekirdağ çevresi) ve Güneydoğu'da az miktarda çıkarılır; Karadeniz'de keşfedilen Sakarya Gaz Sahası'nın gazı deniz tabanına döşenen borularla Zonguldak Filyos'taki tesise getirilir. Tüketimin büyük bölümü Rusya, İran ve Azerbaycan'dan boru hatlarıyla, bir bölümü de sıvılaştırılmış (LNG) olarak gemiyle alınır; LNG terminalleri Tekirdağ Marmara Ereğlisi ve İzmir Aliağa'dadır. Tüketimin düşük olduğu dönemde gaz Silivri açıklarındaki ve Tuz Gölü'ndeki yer altı depolarında biriktirilir. Elektrik üretiminde doğal gazın payının yüksek olması dışa bağımlılığı ve döviz giderini artırır; kentlerde kömür yerine doğal gaz kullanımı ise hava kirliliğini azaltmıştır.
Sınav ipucu: İlk doğal gaz santrali Kırklareli Hamitabat'tadır; doğal gaz çevrim santralleri yakıtı boru hattıyla aldığı için tüketim merkezlerinin yakınında (İstanbul, Bursa, Kocaeli) kurulabilir.
Soru 194Türkiye'de doğal gazın bir bölümü, tüketimin düşük olduğu dönemlerde Silivri açıklarındaki ve Tuz Gölü çevresindeki yer altı depolama tesislerinde biriktirilmekte, tüketimin yükseldiği dönemlerde buradan şebekeye verilmektedir. Buna göre, bu tesislerin kurulmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Doğal gazın kalori değerini kalıcı biçimde yükseltmek
2. B)Mevsimlik talep değişimine karşı arzı güvenceye almak
3. C)Doğal gazı elektriğe dönüştürme maliyetini düşürmek
4. D)Ülkedeki doğal gaz üretim miktarını kalıcı olarak artırmak
5. E)Doğal gazın boru hatlarıyla taşınmasını gereksiz duruma getirmek
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Doğal gaz tüketimi konut ısıtması nedeniyle kış aylarında yaz aylarının çok üzerine çıkarken boru hatlarının kapasitesi ve alım sözleşmeleri yıl boyunca aşağı yukarı sabittir. Yer altı depolama tesisleri, tüketimin düşük olduğu dönemde alınan gazı biriktirip talebin yükseldiği dönemde şebekeye vererek bu mevsimlik dalgalanmayı karşılar ve kesinti riskine karşı arz güvenliği sağlar; bu nedenle B doğrudur. A yanlıştır: depolama gazın bileşimini ve kalori değerini değiştirmez. D yanlıştır, depolama bir üretim değil biriktirme işlemidir, ülkenin kendi gaz üretimini artırmaz. E de yanlıştır; depolanan gaz tesise de tesisten de boru hattıyla taşınır, depolama boru hattı ulaşımının yerini almaz. Cevap B.
Orta · Test 13
Soru 132Aşağıdaki santral - kullanılan enerji kaynağı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Afşin-Elbistan - linyit
2. B)Çatalağzı - taşkömürü
3. C)Oymapınar - rüzgâr
4. D)Kızıldere - jeotermal
5. E)Hamitabat - doğal gaz
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Oymapınar, Antalya'da Manavgat Çayı üzerinde kurulmuş bir hidroelektrik santraldir; rüzgârla çalışmaz. A doğrudur; Afşin-Elbistan santralleri havzadaki düşük kalorili linyiti yakar. D de doğrudur; Denizli'deki Kızıldere, ülkenin jeotermal kaynaktan elektrik üreten ilk santralidir. Hamitabat ise Kırklareli'nde doğal gazla çalışan bir santraldir.
Zor · Test 9
Soru 191Karadeniz'de keşfedilen doğal gaz, deniz tabanına döşenen boru hatlarıyla karaya ulaştırılmakta ve Filyos'ta kurulan işleme tesisinde şebekeye verilebilecek duruma getirilmektedir. Buna göre, bu doğal gaz işleme tesisinin bulunduğu Filyos, aşağıdaki illerimizin hangisindedir?
1. A)Zonguldak
2. B)Samsun
3. C)Sinop
4. D)Kastamonu
5. E)Trabzon
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahası'ndan çıkarılan doğal gaz, Zonguldak'ın Çaycuma ilçesindeki Filyos'ta kurulan doğal gaz işleme tesisine boru hattıyla getirilir ve buradan iletim şebekesine verilir. Zonguldak, Türkiye'nin tek taş kömürü havzasının ve Çatalağzı Termik Santrali'nin bulunduğu il olarak zaten güçlü bir enerji altyapısına sahiptir; tesisin yer seçiminde bu altyapı da etkili olmuştur. Samsun, Rusya'dan gelen Mavi Akım Boru Hattı'nın Karadeniz'i geçtikten sonra karaya ulaştığı ildir, Karadeniz'de çıkarılan gazın işlendiği yer değildir. Sinop, Kastamonu ve Trabzon'da bu ölçekte bir doğal gaz işleme tesisi bulunmamaktadır. Cevap A.
Kolay · Test 13
19.Petrol ve doğal gaz boru hatları
Ham petrol hatları: Kerkük-Yumurtalık (Irak petrolünü Adana Ceyhan'a), Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC; Azerbaycan petrolünü Ceyhan terminaline, buradan tankerlere), Batman-Dörtyol (yerli petrolü İskenderun Körfezi'ne) ve Ceyhan-Kırıkkale (rafineriye). Doğal gaz hatları: Rusya-Türkiye Batı Hattı (Bulgaristan üzerinden Trakya'ya), Mavi Akım (Karadeniz tabanından Samsun'a, oradan Ankara'ya), TürkAkım (Karadeniz tabanından Kırklareli Kıyıköy'e), İran-Türkiye (Tebriz-Doğubayazıt-Ankara), Bakü-Tiflis-Erzurum (Azerbaycan gazı) ve TANAP (Azerbaycan gazını Ardahan'dan Edirne'ye, oradan Avrupa'ya taşıyan Trans Anadolu hattı). Boru hattı kara ve demir yoluna göre daha ucuz, kesintisiz ve güvenli taşır; hatların Türkiye'den geçmesi ülkenin enerji koridoru (jeopolitik) konumunu güçlendirir. Mavi Akım'ın deniz tabanından geçirilmesi üçüncü ülke topraklarına (transit) bağımlılığı ortadan kaldırmak içindir.
Sınav ipucu: Ceyhan'da biten hat petrol, Erzurum'da biten hat gaz: BTC petrol, BTE gaz. Mavi Akım Samsun'a, TürkAkım Kıyıköy'e çıkar; TANAP gaz taşır ve Avrupa'ya aktarım (transit) hattıdır.
Soru 52Aşağıdaki boru hattı - taşınan kaynak eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Kerkük-Yumurtalık Boru Hattı - doğal gaz
2. B)Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı - ham petrol
3. C)Mavi Akım Boru Hattı - doğal gaz
4. D)TANAP - doğal gaz
5. E)Batı Hattı - doğal gaz
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Kerkük-Yumurtalık hattı, Irak'ın Kerkük bölgesindeki ham petrolü Ceyhan'daki Yumurtalık terminaline taşır; doğal gaz hattı değildir. Bakü-Tiflis-Ceyhan da ham petrol taşır ve bu eşleştirme doğrudur. Mavi Akım, TANAP ve Batı Hattı ise doğal gaz taşıyan hatlar olduğundan bu eşleştirmelerde bir yanlışlık yoktur.
Zor · Test 4
Soru 39Aşağıdaki boru hatlarından hangisi ham petrol taşımak amacıyla kullanılır?
1. A)Mavi Akım Boru Hattı
2. B)TANAP
3. C)Batı Hattı
4. D)Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı
5. E)Türk Akımı
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Bakü-Tiflis-Ceyhan hattı, Hazar bölgesindeki ham petrolü Ceyhan'daki terminale ulaştırır. Mavi Akım, TANAP, Batı Hattı ve Türk Akımı ise doğal gaz taşıyan hatlardır. Türkiye bu hatlar sayesinde kaynak ülkelerle tüketici pazarlar arasında bir enerji koridoru konumundadır.
Kolay · Test 3
Soru 126Trans Anadolu Boru Hattı (TANAP) ile taşınan enerji kaynağı ve bu hattın işlevi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
1. A)Ham petrol - petrolün rafinerilere dağıtılması
2. B)Kömür - santrallere yakıt ulaştırılması
3. C)Doğal gaz - kaynağın Türkiye üzerinden Avrupa'ya iletilmesi
4. D)Jeotermal su - konutların ve seraların ısıtılmasının sağlanması
5. E)Akaryakıt - limanlardan iç bölgelere taşınması
Çözümü göster
Doğru cevap: C. TANAP, Hazar bölgesinden çıkarılan doğal gazı Türkiye toprakları boyunca taşıyarak Avrupa pazarlarına ulaştırmak üzere kurulmuştur; bu yönüyle Türkiye'nin enerji koridoru işlevini güçlendirir. A yanlıştır; ham petrol taşıyan hatlar Bakü-Tiflis-Ceyhan ile Kerkük-Yumurtalık hatlarıdır. B de yanlıştır; kömür boru hattıyla değil, demir yolu ve deniz yoluyla taşınır.
Orta · Test 9
20.Termik santraller ve kuruluş yeri
Termik santralde yakıt (kömür, doğal gaz, fuel-oil) yakılır, ısıyla elde edilen buhar türbini, türbin de jeneratörü döndürür. Linyit santralleri ocakların yanındadır: Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Soma (Manisa), Seyitömer ve Tunçbilek (Kütahya), Yatağan, Yeniköy ve Kemerköy (Muğla), Orhaneli (Bursa), Çayırhan (Ankara), Kangal (Sivas), Çan (Çanakkale), Tufanbeyli (Adana). Çatalağzı (Zonguldak) taş kömürüyle, Silopi (Şırnak) asfaltitle çalışır; İskenderun ve Zonguldak kıyısındaki bazı santraller ithal kömür kullanır. Yer seçiminde yakıt kaynağına yakınlık ve bol soğutma suyu (deniz, göl, akarsu kıyısı) belirleyicidir; tarım alanı ya da iklim öncelikli ölçüt değildir. Santral çevresinde hava kirliliği, asit yağmuru ve kül sorunu görülür.
Sınav ipucu: "Termik santrallerin su kıyısına kurulma nedeni" → soğutma suyu. "Santral-kaynak eşleştirmesi yanlış" sorusunda Çatalağzı'nı linyitle ya da Hamitabat'ı kömürle eşleyen şık yanlıştır.
Soru 12Aşağıdaki linyit havzası - il eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
1. A)Soma - Kütahya
2. B)Yatağan - Muğla
3. C)Çayırhan - Konya
4. D)Seyitömer - Balıkesir
5. E)Afşin-Elbistan - Sivas
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Yatağan linyit havzası ve buna bağlı termik santral Muğla'da yer alır. Soma Manisa'da, Çayırhan Ankara'nın Nallıhan ilçesinde, Seyitömer Kütahya'da, Afşin-Elbistan ise Kahramanmaraş'tadır. Bu nedenle diğer eşleştirmelerin tamamı yanlıştır.
Kolay · Test 1
Soru 154Türkiye'de bilinen en büyük linyit rezervinin bulunduğu havza aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Soma (Manisa) havzası
2. B)Tunçbilek (Kütahya) linyit havzası
3. C)Yatağan (Muğla)
4. D)Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş)
5. E)Seyitömer (Kütahya)
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Ülkenin en büyük linyit rezervi Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan Havzası'ndadır; kalori değeri düşük olduğu için kömür uzağa taşınmaz ve havzada kurulan termik santrallerde yakılır. A yanlıştır; Soma önemli bir havza olmakla birlikte rezerv bakımından Afşin-Elbistan'ın gerisindedir. C de yanlıştır; Yatağan çevresindeki linyit yatakları bölgesel ölçekte kalır.
Orta · Test 11
Soru 1Türkiye'de taş kömürü çıkarılan tek havza aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Afşin-Elbistan Havzası
2. B)Soma Havzası
3. C)Zonguldak Havzası
4. D)Yatağan Havzası
5. E)Seyitömer Havzası
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Türkiye'de I. Zaman'ın Karbonifer devrinde oluşan taş kömürü yalnızca Zonguldak Havzası'nda (Ereğli, Kozlu, Üzülmez, Karadon, Armutçuk, Amasra) çıkarılır. Afşin-Elbistan, Soma, Yatağan ve Seyitömer ise taş kömürü değil, III. Zaman'da oluşmuş linyit havzalarıdır. Linyit yurdun pek çok yerinde bulunurken taş kömürü tek bir havzayla sınırlıdır.
Kolay · Test 1
21.Hidroelektrik potansiyel
Hidroelektrik üretimde belirleyici olan akarsuyun debisi ve yatak eğimidir (düşüş); bu yüzden potansiyel dağlık ve yağışlı Doğu Anadolu ile Doğu Karadeniz'de en yüksek, akarsuları kısa ve eğimi az olan Marmara'da en düşüktür. Santraller Fırat, Dicle ve Çoruh üzerinde yoğunlaşır. Hidroelektrik yenilenebilir ve yerlidir, dışa bağımlılığı azaltır; ancak üretim yağışa bağlı olduğundan kurak yıllarda düşer, yıldan yıla değişkenlik gösterir. Barajlar enerji dışında sulama, taşkın denetimi, içme suyu ve balıkçılık işlevi de görür (çok amaçlı); buna karşılık verimli topraklar ve yerleşmeler su altında kalır, alüvyon baraj gölünde biriktiği için delta önünde kıyı erozyonu artar.
Sınav ipucu: "HES üretiminin yıldan yıla değişmesi" → yağış miktarındaki değişkenlik. "Yeni HES kurmayı güçleştiren etken" sorusunda çevresel itirazlar, yerleşme ve tarım alanı kaybı gösterilebilir; elektrik talebinin artması gösterilemez.
Soru 53Akarsular üzerinde kurulan barajların yalnızca enerji üretmekle kalmayıp sulama ve taşkın denetimi gibi işlevler de üstlenmesi, bu tesislerin hangi özelliğini gösterir?
1. A)Yalnızca kış aylarında çalıştırıldıklarını
2. B)Yalnızca kıyı ovalarında kurulabildiklerini
3. C)Akarsuyun rejimini hiç etkilemediklerini
4. D)Yalnızca içme suyu sağladıklarını
5. E)Çok amaçlı olarak planlandıklarını
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Barajlar enerji üretiminin yanında sulama, içme ve kullanma suyu sağlama, taşkınları önleme ve kimi durumlarda balıkçılık gibi işlevleri bir arada yerine getirecek biçimde planlanır. Baraj gölünde su biriktirildiği için akarsuyun doğal rejimi belirgin biçimde değişir. Barajların iç kesimlerdeki dar boğazlarda da kurulması, kıyı ovalarıyla sınırlı olmadıklarını gösterir.
Kolay · Test 4
Soru 37Türkiye'de hidroelektrik santrallerin özellikle Fırat, Dicle ve Çoruh üzerinde yoğunlaşmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Bu akarsuların ağızlarında geniş deltalar oluşturması
2. B)Bu akarsuların yatak boyunca hiç kollara ayrılmaması
3. C)Bu akarsuların akım gücünün ve yatak eğiminin yüksek olması
4. D)Bu akarsuların yaz aylarında tamamen kuruması
5. E)Bu akarsuların ulaşıma çok elverişli olması
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Hidroelektrik üretiminde suyun düşü yüksekliği ve akım miktarı belirleyicidir; engebeli araziden geçen Fırat, Dicle ve Çoruh bu iki koşulu bir arada sağlar. Yaz aylarında kuruyan bir akarsudan düzenli enerji üretilemeyeceği için o seçenek geçersizdir. Eğimin fazlalığı ulaşımı kolaylaştırmaz, tersine akarsu ulaşımını olanaksız kılar.
Orta · Test 3
Soru 177Akarsular üzerinde büyük baraj gölleri oluşturulmasının doğurduğu olumsuz sonuçlar arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
1. A)Çevredeki tarım alanlarının sulanabilir duruma gelmesi
2. B)Akarsuyun taşkın riskinin denetim altına alınması
3. C)Bölgede balıkçılık etkinliklerinin yeni gelişme olanağı bulması
4. D)Verimli vadi tabanlarının ve yerleşmelerin su altında kalması
5. E)Çevrede nemliliğin artarak yeni tarım ürünlerinin yetişmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Baraj gölleri doldurulurken vadi tabanındaki verimli tarım alanları, köyler ve kimi zaman tarihî yapılar sular altında kalır; bu da zorunlu göçe ve kültürel varlık kaybına yol açar. A ve B yanlıştır; sulama olanağının artması ve taşkınların denetlenmesi barajların olumlu yanlarıdır. C de yanlıştır; baraj gölünde balıkçılık yapılabilmesi bir kazanç sayılır.
Orta · Test 12
22.Baraj–akarsu eşleştirmeleri
Fırat: Keban (Elazığ; Fırat üzerindeki ilk büyük baraj), Karakaya (Malatya-Diyarbakır), Atatürk (Şanlıurfa-Adıyaman; Türkiye'nin en büyük barajı ve GAP'ın kalbi), Birecik ve Karkamış. Dicle ve kolları: Kralkızı, Dicle, Batman ve Ilısu (Hasankeyf'i sular altında bırakan). Çoruh: Deriner ve Yusufeli (Artvin; en yüksek gövdeli barajlar), Borçka, Muratlı. Kızılırmak: Hirfanlı (Kırşehir), Kapulukaya (Kırıkkale), Altınkaya ve Derbent (Samsun). Sakarya: Sarıyar ve Gökçekaya. Yeşilırmak: Almus (Tokat), Hasan Uğurlu ve Suat Uğurlu (Samsun). Seyhan: Seyhan ve Çatalan (Adana); Ceyhan: Aslantaş, Menzelet; Manavgat: Oymapınar; Gediz: Demirköprü (Manisa); Büyük Menderes: Kemer ve Adıgüzel.
Sınav ipucu: Atatürk ve Keban barajları Fırat üzerindedir, Dicle değil. Hirfanlı'yı Kızılırmak, Sarıyar'ı Sakarya, Demirköprü'yü Gediz ile eşle; Ilısu-Dicle ve Deriner-Çoruh en çok sorulan ikililerdir.
Soru 142Aşağıdaki baraj - akarsu eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
1. A)Keban Barajı - Sakarya Nehri
2. B)Oymapınar Barajı - Ceyhan Nehri
3. C)Hirfanlı Barajı - Kızılırmak
4. D)Ilısu Barajı - Yeşilırmak
5. E)Karakaya Barajı - Susurluk Çayı
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Hirfanlı Barajı Kırşehir yakınlarında Kızılırmak üzerinde kurulmuştur. A yanlıştır; Keban Barajı Elazığ'da Fırat Nehri üzerindedir. B de yanlıştır; Oymapınar Barajı Antalya'da Manavgat Çayı üzerinde yer alır. Ilısu Barajı Dicle, Karakaya Barajı ise yine Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur.
Kolay · Test 10
Soru 163Türkiye'nin en büyük barajlarından olan Atatürk Barajı aşağıdaki akarsuların hangisi üzerinde kurulmuştur?
1. A)Kızılırmak
2. B)Fırat
3. C)Sakarya
4. D)Dicle
5. E)Seyhan
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Atatürk Barajı, Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında Fırat Nehri üzerinde, Şanlıurfa ile Adıyaman sınırında kurulmuştur; hem elektrik üretir hem de Harran Ovası'nın sulanmasını sağlar. D yanlıştır; Dicle üzerinde Ilısu ve Kralkızı gibi barajlar bulunur. A da yanlıştır; Kızılırmak üzerindeki başlıca barajlar Hirfanlı ve Altınkaya'dır.
Kolay · Test 11
Soru 49Türkiye'nin ilk jeotermal elektrik santralinin kurulduğu yöre aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kızıldere (Denizli)
2. B)Bandırma (Balıkesir)
3. C)Çayırhan (Ankara)
4. D)Keban (Elazığ)
5. E)Hamitabat (Kırklareli)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Büyük Menderes grabenindeki Kızıldere, Denizli sınırları içinde yer alan ve Türkiye'de jeotermal elektrik üretiminin ilk kez gerçekleştirildiği sahadır. Bandırma rüzgâr, Çayırhan linyit, Keban ise hidroelektrik ile anılır. Hamitabat doğal gaza dayalı üretimiyle bilinir.
Kolay · Test 4
23.Jeotermal enerji
Jeotermal enerji yer altındaki sıcak su ve buhardan elde edilir; kaynağı yerin iç ısısıdır. Sıcak sular fay hatları boyunca yüzeye çıktığı için kaynaklar Batı Anadolu'nun çöküntü ovalarında (Gediz ve Büyük Menderes) yoğunlaşır: Denizli (Sarayköy-Kızıldere; Türkiye'nin ilk jeotermal santrali), Aydın (Germencik, Salavatlı), Manisa (Alaşehir, Salihli) ve İzmir (Balçova, Seferihisar). Türkiye jeotermal kurulu gücünde Avrupa'da ilk sıradadır. Elektrik dışında konut ısıtma (Balıkesir Gönen, İzmir Balçova, Afyon, Kırşehir), sera ısıtma ve kaplıca turizminde kullanılır; bu çok yönlü kullanım kaynaktan bütünleşik yararlanmayı sağlar. Sürekli üretim yapar, rüzgâr ve güneş gibi kesintili değildir.
Sınav ipucu: "Jeotermalin Denizli-Aydın-Manisa-İzmir'de yoğunlaşma nedeni" → fay hatları (tektonik yapı). "İlk jeotermal santral" → Denizli Sarayköy (Kızıldere).
Soru 43Jeotermal kaynakların elektrik üretiminin yanında sera ısıtmacılığı ve konut ısıtmasında da kullanılması aşağıdakilerden hangisine olanak sağlar?
1. A)Toprakların tuzlanmasının hızlanmasına
2. B)Seralarda yalnızca tahıl üretilebilmesine
3. C)Kentlerde elektrik tüketiminin tümüyle sona ermesine
4. D)Yer altı suyu düzeyinin sürekli yükselmesine
5. E)Isıtma giderlerinin ve fosil yakıt tüketiminin azalmasına
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Doğrudan ısı olarak kullanılan jeotermal su, seralarda ve konutlarda kömür ya da doğal gaz yakılmasını azaltır; böylece hem gider hem de hava kirliliği düşer. Seracılıkta üretilen ürünler tahılla sınırlı olmayıp ağırlıklı olarak sebze ve çiçektir. Isıtmada jeotermal kullanılması elektrik tüketimini bütünüyle ortadan kaldırmaz.
Orta · Test 3
Soru 49Türkiye'nin ilk jeotermal elektrik santralinin kurulduğu yöre aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kızıldere (Denizli)
2. B)Bandırma (Balıkesir)
3. C)Çayırhan (Ankara)
4. D)Keban (Elazığ)
5. E)Hamitabat (Kırklareli)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Büyük Menderes grabenindeki Kızıldere, Denizli sınırları içinde yer alan ve Türkiye'de jeotermal elektrik üretiminin ilk kez gerçekleştirildiği sahadır. Bandırma rüzgâr, Çayırhan linyit, Keban ise hidroelektrik ile anılır. Hamitabat doğal gaza dayalı üretimiyle bilinir.
Kolay · Test 4
Soru 132Aşağıdaki santral - kullanılan enerji kaynağı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Afşin-Elbistan - linyit
2. B)Çatalağzı - taşkömürü
3. C)Oymapınar - rüzgâr
4. D)Kızıldere - jeotermal
5. E)Hamitabat - doğal gaz
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Oymapınar, Antalya'da Manavgat Çayı üzerinde kurulmuş bir hidroelektrik santraldir; rüzgârla çalışmaz. A doğrudur; Afşin-Elbistan santralleri havzadaki düşük kalorili linyiti yakar. D de doğrudur; Denizli'deki Kızıldere, ülkenin jeotermal kaynaktan elektrik üreten ilk santralidir. Hamitabat ise Kırklareli'nde doğal gazla çalışan bir santraldir.
Zor · Test 9
24.Rüzgâr enerjisi
Rüzgâr santralleri sürekli ve hızlı rüzgâr alan açık kıyılara, boğaz çevrelerine ve yüksek sırtlara kurulur. En elverişli alanlar Ege ve Marmara kıyılarıdır: İzmir (Çeşme, Alaçatı; ilk santral Çeşme-Germiyan'da kurulmuştur), Balıkesir (Bandırma), Çanakkale (Bozcaada, İntepe), Manisa, Hatay (Belen, Samandağ) ve Osmaniye. Rüzgâr yerli ve temizdir, yakıt gideri yoktur, sera gazı salmaz; ancak üretim rüzgârın hızına bağlı olarak gün ve mevsim içinde dalgalanır. Bu yüzden şebekede yedek kapasite ya da depolama gerekir ve kurulu güçteki payı üretimdeki payından yüksek kalır.
Sınav ipucu: Çeşme, Bandırma, Bozcaada verilmişse sorulan özellik "sürekli ve hızlı rüzgâr"dır. "Söylenemez" sorusunda "her yerde aynı verimle çalışır" ya da "kesintisiz üretim yapar" ifadeleri yanlıştır.
Soru 35Rüzgâr santrallerinin Çeşme, Bandırma ve Bozcaada gibi yerlerde kurulmuş olması, bu alanlarda hangi özelliğin öne çıktığını gösterir?
1. A)Yıllık ortalama sıcaklığın ülke genelinden yüksek olması
2. B)Deniz suyu tuzluluğunun ülke ortalamasının altında kalması
3. C)Yer şekillerinin yüksek ve engebeli dağlardan oluşması
4. D)Yıllık yağış miktarının çok yüksek değerlere ulaşması
5. E)Rüzgârın yıl boyunca sürekli, düzenli ve yeterli hızda esmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Rüzgâr santrallerinin verimi rüzgârın hızına ve sürekliliğine bağlıdır; Ege ve Marmara kıyılarındaki bu alanlar açık, engelsiz ve sürekli rüzgâr alan konumlarıyla öne çıkar. Yüksek ve engebeli dağlık kütleler rüzgârın önünü kestiği için avantaj sağlamaz. Sıcaklık, tuzluluk ve yağış değerleri türbin verimini belirleyen ölçütler değildir.
Orta · Test 3
Soru 47Rüzgâr ve güneş enerjisine dayalı üretimin gün ve mevsim içinde dalgalanma göstermesi, aşağıdakilerden hangisini zorunlu kılar?
1. A)Bu santrallerin yalnızca kış aylarında devreye alınmasını
2. B)Başka kaynaklarla desteklenip depolama kurulmasını
3. C)Elektrik iletim hatlarının tümüyle kaldırılmasını
4. D)Elektrik üretiminin yalnızca gece saatlerinde yapılmasını
5. E)Bu kaynakların yenilenemez kaynak sayılmasını
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Rüzgâr esmediğinde ya da güneş ışınımı azaldığında üretim düştüğü için sistemin sürekliliği ancak başka santrallerle ve depolama çözümleriyle sağlanabilir. Güneş enerjisi gece üretilemeyeceğinden 'yalnızca gece üretim' seçeneği kendi içinde çelişkilidir. Üretimin değişken olması, kaynağın doğal süreçlerle yenilendiği gerçeğini de değiştirmez.
Orta · Test 4
Soru 49Türkiye'nin ilk jeotermal elektrik santralinin kurulduğu yöre aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kızıldere (Denizli)
2. B)Bandırma (Balıkesir)
3. C)Çayırhan (Ankara)
4. D)Keban (Elazığ)
5. E)Hamitabat (Kırklareli)
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Büyük Menderes grabenindeki Kızıldere, Denizli sınırları içinde yer alan ve Türkiye'de jeotermal elektrik üretiminin ilk kez gerçekleştirildiği sahadır. Bandırma rüzgâr, Çayırhan linyit, Keban ise hidroelektrik ile anılır. Hamitabat doğal gaza dayalı üretimiyle bilinir.
Kolay · Test 4
25.Güneş enerjisi
Güneşlenme süresi ve ışınım şiddeti güneyden kuzeye azalır; potansiyel en yüksek Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz'de, en düşük bulutlu Karadeniz'dedir. Büyük güneş santralleri İç Anadolu ve Güneydoğu'da yaygınlaşır; Konya Karapınar'daki santral Türkiye'nin en büyüğüdür ve bulutsuz gökyüzü, geniş-ucuz düz arazi, düşük nem ve tarım dışı alan bu seçimi açıklar. Güneş kolektörleriyle su ısıtma, güneşli gün sayısı fazla olduğu için Akdeniz ve Ege kıyılarında yaygındır. Gece ve kışın üretim düştüğünden kapasite faktörü düşüktür; kurulu güçteki payı üretimdeki payından büyüktür.
Sınav ipucu: "Karapınar'ın elverişli olmasının nedeni olarak gösterilemez" sorusunda yağış bolluğu ya da nüfus yoğunluğu gibi şıklar yanlıştır. Güneş ve rüzgârın ortak sorunu kesintili (düzensiz) üretimdir.
Soru 147Konya'nın Karapınar çevresinin güneş enerjisi santralleri bakımından elverişli olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Yıllık güneşlenme süresinin uzun olması
2. B)Bulutlu gün sayısının az olması
3. C)Geniş ve düz boş arazilerin bulunması
4. D)Akarsu ağının çok sık ve debisinin yüksek olması
5. E)Yıllık yağış miktarının çok düşük düzeyde kalması
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Akarsu ağının sıklığı ve debisi hidroelektrik üretim için önemlidir; güneş santrallerinin yer seçiminde belirleyici değildir. Üstelik Karapınar çevresi karasal iklimin etkisiyle kurak bir yöredir ve akarsu ağı seyrektir. A yanlıştır; uzun güneşlenme süresi panellerin verimini doğrudan artırır. C de yanlıştır; güneş santralleri geniş alan gerektirdiği için düz ve boş araziler önemli bir üstünlüktür.
Orta · Test 10
Soru 36Türkiye'de güneş enerjisi potansiyelinin en yüksek olduğu bölge aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Doğu Karadeniz
2. B)Batı Karadeniz
3. C)Marmara
4. D)Kuzeydoğu Anadolu
5. E)Güneydoğu Anadolu
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Güneydoğu Anadolu, güneşlenme süresinin uzun ve bulutluluğun az olması nedeniyle ışınım değerlerinin en yüksek olduğu bölgedir. Karadeniz kıyıları yıl boyu nemli ve bulutlu olduğundan güneşlenme süresi kısadır. Marmara da nem ve bulutluluk nedeniyle güneydeki bölgelerin gerisinde kalır.
Kolay · Test 3
Soru 55Güneş enerjisi santrallerinin İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygınlaşmasında etkili olan iklim özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Kar yağışlı gün sayısının fazla olması
2. B)Açık gün sayısının fazla, bulutluluğun az olması
3. C)Nem oranının yüksek, sisli gün sayısının çok olması
4. D)Yıllık yağış toplamının ülke genelinden yüksek olması
5. E)Yaz sıcaklık ortalamalarının çok düşük kalması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Güneş enerjisi üretiminde belirleyici olan, güneşlenme süresi ve ışınım şiddetidir; bu iki değer bulutluluğun az olduğu iç ve güneydeki karasal alanlarda yüksektir. Nemli, sisli ve çok yağışlı koşullar ışınımı azalttığı için verimi düşürür. Kar yağışlı gün sayısının fazlalığı da panellerin verimini artıran bir etken değildir.
Orta · Test 4
26.Nükleer enerji: Akkuyu ve Sinop
Nükleer santralde uranyum ya da toryum çekirdeğinin parçalanmasıyla açığa çıkan ısı elektrik üretir; kaynak fosil değildir ama tükendiği için yenilenemez sayılır. Türkiye'nin ilk nükleer santrali Mersin Gülnar'daki Akkuyu'dadır; ikinci saha Sinop, üzerinde çalışılan üçüncü saha Kırklareli İğneada'dır. Uranyum yatakları Manisa (Köprübaşı), Yozgat (Sorgun) ve Aydın (Söke), toryum Eskişehir (Sivrihisar) çevresindedir. Nükleerin üstünlüğü az yakıtla kesintisiz ve yüksek üretim yapması ile sera gazı salımının düşük olması; sakıncası radyoaktif atık, kaza riski, yüksek kuruluş maliyeti ve teknolojide dışa bağımlılıktır. Deniz kıyısının seçilmesi soğutma suyu içindir.
Sınav ipucu: "İlk nükleer santralin ili" → Mersin (Akkuyu); "ikinci saha" → Sinop. Uranyum ve toryum yenilenebilir kaynaklar arasında sayılmaz; "yenilenebilir değildir" sorusunda nükleer de doğru şık olabilir.
Soru 128Türkiye'de Akkuyu'dan sonra ikinci bir nükleer santral kurulması için üzerinde çalışılan saha aşağıdaki illerin hangisinde bulunmaktadır?
1. A)Sinop
2. B)Kırklareli
3. C)Zonguldak
4. D)Şanlıurfa
5. E)Erzurum
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Türkiye'nin ilk nükleer santrali Mersin'in Gülnar ilçesindeki Akkuyu sahasında kurulmuş, ikinci santral için ise Sinop üzerinde çalışılmıştır. Her iki sahanın da kıyıda seçilmesinde soğutma suyu gereksinimi belirleyicidir. D yanlıştır; Şanlıurfa iç kesimde yer alır ve güneş enerjisi potansiyeliyle öne çıkar. C de yanlıştır; Zonguldak taşkömürü havzası ve termik santralleriyle bilinir.
Kolay · Test 9
Soru 164Gelecekte nükleer enerji üretiminde kullanılabileceği düşünülen ve Türkiye'deki en önemli yatakları Eskişehir-Sivrihisar çevresinde bulunan element aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Toryum
2. B)Boksit
3. C)Krom
4. D)Manyezit
5. E)Barit
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Toryum, radyoaktif bir element olup nükleer yakıt olarak değerlendirilmesi araştırılmaktadır; Türkiye'nin bilinen en önemli toryum yatakları Eskişehir'in Sivrihisar-Beylikova yöresindedir. B yanlıştır; boksit alüminyumun hammaddesidir ve radyoaktif değildir. C de yanlıştır; krom paslanmaz çelik yapımında kullanılan metalik bir madendir.
Orta · Test 11
Soru 169Uranyum ve toryumun enerji kaynakları içindeki yerine ilişkin olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
1. A)Nükleer santrallerde yakıt olarak değerlendirilebilen kaynaklardır
2. B)Yandıklarında yalnızca su buharı açığa çıkaran yakıtlardır
3. C)Akarsu düşüsünden yararlanarak elektrik üretilmesini sağlarlar
4. D)Yenilenebilir enerji kaynakları arasında sayılan doğal minerallerdir
5. E)Yalnızca konutların ısıtılmasında kullanılabilen kaynaklardır
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Uranyum ve toryum radyoaktif elementlerdir ve nükleer santrallerde yakıt olarak değerlendirilir; Türkiye'nin toryum yatakları özellikle Eskişehir çevresinde bulunur. D yanlıştır; bu elementler yer kabuğundan çıkarılan ve tükenebilen kaynaklardır, yenilenebilir sayılmazlar. C de yanlıştır; akarsu düşüsünden yararlanılan kaynak hidroelektrik enerjidir ve radyoaktif elementlerle ilgisi yoktur.
Kolay · Test 12
27.Biyokütle, dalga, gel-git ve hidrojen
Biyokütle enerjisi tarımsal ve hayvansal atıklar, orman artıkları ve kent çöplerinden elde edilir; çöp depolama alanlarında oluşan metan gazının toplanıp elektrik üretiminde kullanılması bu kapsamdadır ve atıkları değerlendirerek çevre kirliliğini azaltır. Dalga enerjisi için uzun, sürekli ve güçlü dalgalı açık kıyılar gerekir; gel-git enerjisi Türkiye'de kullanılmaz, çünkü çevre denizler kapalı olduğundan gel-git genliği çok düşüktür. Hidrojen bir kaynak değil enerji taşıyıcısıdır; sudan ya da doğal gazdan üretilir.
Sınav ipucu: "Çöp gazından elektrik" → biyokütle; "Türkiye'de gel-git enerjisinin olmaması" → iç denizlerde gel-git genliğinin düşüklüğü (kıyı uzunluğu değil).
Soru 50Tarımsal ve hayvansal atıklardan biyokütle enerjisi üretilmesinin sağladığı yarar aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Tarım alanlarının kalıcı biçimde tuzlanıp verimsizleşmesi
2. B)Kırsal alanda hayvancılık faaliyetlerinin sona ermesi
3. C)Ülkedeki fosil yakıt rezervlerinin kendiliğinden artması
4. D)Atıklar değerlendirilirken kirliliğin de azalması
5. E)Bölgedeki akarsu debilerinin belirgin biçimde yükselmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Biyokütle üretimi, çürümeye bırakıldığında kirliliğe yol açan bitkisel ve hayvansal atıkların enerjiye dönüştürülmesini sağlar; ayrıca artan madde gübre olarak kullanılabilir. Bu süreç hayvancılığı sona erdirmez, tersine kırsal üretimle bütünleşir. Fosil rezervlerin artması ya da akarsu debisinin yükselmesi ise biyokütleyle ilgisi olmayan sonuçlardır.
Orta · Test 4
Soru 57Dalga enerjisinden yararlanılabilmesi için öncelikle aşağıdaki koşullardan hangisi gereklidir?
1. A)Tesisin açık denize bakan kıyılarda kurulması
2. B)Tesisin yüksek dağ yamaçlarında kurulması
3. C)Tesisin kapalı havza göllerinde kurulması
4. D)Tesisin kalker arazileri üzerinde kurulması
5. E)Tesisin akarsu kaynaklarında kurulması
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Dalga enerjisi, rüzgârın deniz yüzeyinde oluşturduğu dalga hareketinden elde edildiği için tesislerin açık denize bakan, dalga gücü yüksek kıyılarda kurulması gerekir. Dağ yamaçları ya da kalkerli iç alanlar bu kaynağın oluşumuna elverişli değildir. Akarsu kaynakları ise hidroelektrikle ilgilidir.
Kolay · Test 4
Soru 150Kentlerdeki çöp depolama alanlarında oluşan gazın toplanarak elektrik üretiminde kullanılması hangi enerji türü kapsamında değerlendirilir?
1. A)Jeotermal enerji
2. B)Biyokütle enerjisi
3. C)Nükleer enerji
4. D)Hidroelektrik enerji
5. E)Fosil kökenli enerji
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Organik atıkların ayrışmasıyla oluşan gazdan sağlanan enerji, canlı kökenli maddelerden elde edildiği için biyokütle enerjisi sayılır ve hem atık sorununu azaltır hem de kaynak yaratır. A yanlıştır; jeotermal enerjinin kaynağı yer içindeki ısıdır. E de yanlıştır; fosil yakıtlar milyonlarca yılda oluşan kömür, petrol ve doğal gazdır; güncel atıklardan elde edilen gaz bu gruba girmez.
Orta · Test 10
28.Yenilenebilir–yenilenemez ayrımı ve kaynak çeşitliliği
Kömür, petrol, doğal gaz (fosil) ve uranyum-toryum (nükleer) yenilenemez; su gücü, rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle, dalga ve gel-git yenilenebilir kaynaklardır. Rüzgâr, güneş ve jeotermalin ortak özelliği tükenmeyen, yerli ve düşük emisyonlu olmalarıdır; farkı, jeotermalin sürekli, öteki ikisinin kesintili üretim yapmasıdır. Türkiye elektriğinin önemli bölümünü hâlâ fosil kaynaklardan (doğal gaz ve kömür) üretir; bu, dışa bağımlılık, döviz kaybı, fiyat riski ve sera gazı salımı demektir. Tek kaynağa dayanmak yerine kaynak çeşitliliği arz güvenliğini artırır, fiyat ve kesinti riskini dağıtır.
Sınav ipucu: "Yenilenebilir değildir" sorusunda doğal gaz, kömür, petrol ve nükleer aranır; "Türkiye'de elektrik üretiminde yer almaz" sorusunda gel-git doğru şıktır.
Soru 137Türkiye'de elektrik üretiminde fosil yakıtların payının yüksek olmasının sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Enerjide dışa bağımlılığın uzun yıllar sürmesi
2. B)Enerji ithalatı nedeniyle dış ticaret açığının büyümesi
3. C)Sera gazı salımının giderek artması
4. D)Hava kirliliği sorununun kentlerde ağırlaşması
5. E)Yenilenebilir yatırımların gereksiz duruma gelmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Fosil yakıt bağımlılığı, tam tersine yenilenebilir kaynaklara yönelmeyi daha da gerekli kılar; bu nedenle E bir sonuç olarak gösterilemez. A yanlıştır; petrol ve doğal gazın büyük bölümü ithal edildiği için dışa bağımlılık sürer. B de yanlıştır; enerji ithalatı ödemeler dengesini olumsuz etkileyerek dış ticaret açığını büyütür.
Zor · Test 10
Soru 33Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi yenilenebilir değildir?
1. A)Doğal gaz
2. B)Rüzgâr
3. C)Jeotermal
4. D)Güneş
5. E)Dalga
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Doğal gaz, milyonlarca yılda oluşan ve tüketildikçe azalan fosil kökenli bir kaynaktır; bu nedenle yenilenemez sayılır. Rüzgâr, jeotermal, güneş ve dalga ise doğal süreçlerle sürekli yenilenen kaynaklardır. Fosil kaynakların bir diğer farkı da yanma sırasında sera gazı salımına yol açmasıdır.
Kolay · Test 3
Soru 38Türkiye'de enerji tüketiminin üretimden hızlı artmasının doğurduğu sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Ülkede fosil yakıt kullanımının tümüyle sona ermesi
2. B)Petrol ve gaz alımının artıp dışa bağımlılığın yükselmesi
3. C)Elektrik üretiminde yalnızca ithal kömürün kullanılması
4. D)Ülkede çalışan bütün elektrik santrallerinin kapatılması
5. E)Yenilenebilir kaynak arayışlarının tümüyle durdurulması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Sanayileşme ve kentleşmeyle birlikte artan talep yurt içi üretimle karşılanamadığında petrol ve doğal gaz ithalatı büyür, bu da dışa bağımlılığı ve cari açığı yükseltir. Artan talep karşısında santrallerin kapatılması ya da fosil yakıt kullanımının sona ermesi beklenemez. Tam tersine bu tablo, yenilenebilir kaynaklara yönelimi hızlandırır.
Zor · Test 3
29.Enerji dengesi: dışa bağımlılık ve verimlilik
Türkiye'de enerji tüketimi üretimden hızlı arttığı için açık ithalatla kapatılır; ithalatta en büyük pay petrol ve doğal gazındır, koklaşabilir taş kömürü de dışarıdan alınır. Bu durum cari açığı büyütür ve enerji politikasını dış gelişmelere duyarlı kılar. Elektrik tüketimi sanayi ve nüfusun toplandığı Marmara'da en yüksektir; büyük HES'ler Doğu Anadolu'da, linyit santralleri Ege'de olduğundan elektrik uzun iletim hatlarıyla taşınır ve bir bölümü yolda yitirilir; bu yüzden santrallerin tüketim merkezine yakın kurulması ve iletim kayıplarının azaltılması gerekir. Dışa bağımlılığı azaltmanın yolları yerli linyit, hidrolik ve yenilenebilir üretimi artırmak, nükleer, enerji verimliliği (yalıtım, verimli cihaz, kayıpları azaltma) ve tasarruftur; ithal yakıta dayalı santral kurmak bağımlılığı azaltmaz.
Sınav ipucu: "Dışa bağımlılığı azaltmaya en az katkı" sorusunda doğal gaz çevrim santrali ya da ithal kömür santrali doğru şıktır. "Enerji verimliliği uygulaması gösterilemez" sorusunda yeni santral kurmak ya da tüketimi artırmak cevap olur.
Soru 137Türkiye'de elektrik üretiminde fosil yakıtların payının yüksek olmasının sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
1. A)Enerjide dışa bağımlılığın uzun yıllar sürmesi
2. B)Enerji ithalatı nedeniyle dış ticaret açığının büyümesi
3. C)Sera gazı salımının giderek artması
4. D)Hava kirliliği sorununun kentlerde ağırlaşması
5. E)Yenilenebilir yatırımların gereksiz duruma gelmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Fosil yakıt bağımlılığı, tam tersine yenilenebilir kaynaklara yönelmeyi daha da gerekli kılar; bu nedenle E bir sonuç olarak gösterilemez. A yanlıştır; petrol ve doğal gazın büyük bölümü ithal edildiği için dışa bağımlılık sürer. B de yanlıştır; enerji ithalatı ödemeler dengesini olumsuz etkileyerek dış ticaret açığını büyütür.
Zor · Test 10
Soru 48Türkiye'nin enerjide dışa bağımlılığını azaltmaya en az katkı sağlayacak uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Yerli linyit kaynaklarının verimli biçimde değerlendirilmesi
2. B)Rüzgâr ve güneş santrali kurulu gücünün artırılması
3. C)Enerji verimliliği ve tasarruf uygulamalarının yaygınlaştırılması
4. D)Jeotermal kaynakların ısıtma amaçlı kullanımının genişletilmesi
5. E)Elektrik üretiminde ithal doğal gazın payının artırılması
Çözümü göster
Doğru cevap: E. Doğal gazın büyük bölümü ithal edildiğinden elektrik üretiminde bu kaynağın payını artırmak dışa bağımlılığı azaltmaz, tersine pekiştirir. Yerli linyit, rüzgâr, güneş ve jeotermal kullanımı ile enerji verimliliği ise ithalat gereksinimini düşürür. Bu nedenle bağımlılığı azaltmaya katkısı en düşük seçenek ithal gaz payının artırılmasıdır.
Zor · Test 4
Soru 59Yenilenebilir kaynaklara dayalı üretimin artmasının Türkiye ekonomisi açısından beklenen doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Tarım ürünü dış satımının azalması
2. B)Maden rezervlerinin tenörünün yükselmesi
3. C)Kentsel nüfusun kırlara geri dönmesi
4. D)Enerji ithalatına ayrılan kaynağın azalması
5. E)Akarsu havzalarının sayısının artması
Çözümü göster
Doğru cevap: D. Yerli ve yenilenebilir kaynaklarla üretilen her birim enerji, dışarıdan alınan petrol ve doğal gaz gereksinimini azaltarak ithalat giderini düşürür. Bu durumun tarım ürünü satışıyla ya da cevher tenörüyle nedensel bir bağı yoktur. Akarsu havzalarının sayısı ise doğal koşullarla belirlenir, enerji politikasıyla değişmez.
Orta · Test 4
30.Maden ve enerjiye dayalı sanayinin kuruluş yeri
Sanayi kuruluş yerini hammadde, enerji, ulaşım, su, pazar, iş gücü ve sermaye belirler; maden ve enerjiye dayalı kollarda sınav şu örnekleri sorar. Hammaddeye yakınlık: Batman rafinerisi, Elazığ ferrokrom, Samsun ve Murgul bakır izabe, Seydişehir alüminyum, linyit yanındaki termik santraller. Enerjiye yakınlık: Karabük demir-çelik (Zonguldak kömürü), Seydişehir'i besleyen Oymapınar. Liman ve ithal hammadde: İskenderun demir-çelik, İzmit ve Aliağa rafineri-petrokimya, ithal kömürlü santraller. Pazara yakınlık: Kırıkkale rafinerisi, doğal gaz çevrim santralleri ve tüketim alanına kurulan çimento fabrikaları (hammaddesi her yerde bulunur, ürünü ağır ve ucuzdur).
Sınav ipucu: Aynı sanayi kolunda farklı tesisler farklı etkene göre yerleşebilir: Batman (hammadde) ile İzmit (liman-pazar) rafinerileri, Karabük (kömür) ile İskenderun (liman) demir-çelik tesisleri karşılaştırmalı sorulur.
Soru 74Aşağıdaki sanayi kolu - kuruluş yerini belirleyen etken eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Çimento sanayisi - ithal hammaddeye yakınlık
2. B)Demir-çelik sanayisi - enerji ve hammaddeye yakınlık
3. C)Konfeksiyon sanayisi - iş gücüne yakınlık
4. D)Rafineri sanayisi - ulaşım ve tüketim alanlarına yakınlık
5. E)Konserve sanayisi - tarımsal hammaddeye yakınlık
Çözümü göster
Doğru cevap: A. Çimentonun hammaddesi olan kalker, kil ve marn ülke genelinde yaygın olduğundan bu sanayi kolunda ithal hammaddeye yakınlık belirleyici değildir; asıl ölçüt pazara yakınlıktır. Demir-çelikte enerji ve hammadde, konfeksiyonda iş gücü, konservede ise bozulabilir tarımsal ürüne yakınlık öne çıkar. Rafineriler de büyük ölçüde ulaşım ve tüketim alanlarına göre konumlanır.
Zor · Test 5
Soru 4Karabük Demir-Çelik Fabrikası'nın kuruluş yeri olarak Karabük'ün seçilmesinde en etkili etken aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)Zengin demir cevheri yataklarının Karabük sınırları içinde bulunması
2. B)Zonguldak taş kömürü havzasına ve demir yoluna yakın olması
3. C)Kentin nüfusunun çok fazla olması ve geniş bir iç pazara sahip olması
4. D)Doğrudan denize açılan büyük bir limana sahip olması
5. E)Çevresinde geniş tarım alanlarının bulunması
Çözümü göster
Doğru cevap: B. Demir-çelik üretiminde büyük miktarda koklaşabilir taş kömürü kullanıldığı için Karabük, Zonguldak havzasına ve demir yolu bağlantısına yakınlığı nedeniyle seçilmiştir; demir cevheri ise Divriği'den demir yoluyla getirilir. Karabük'te demir yatağı bulunmadığından cevher yakınlığı seçeneği yanlıştır. Karabük iç kesimde yer aldığından liman kenti de değildir.
Orta · Test 1
Soru 82Aşağıda üç sanayi tesisinin kuruluş yeri özellikleri verilmiştir: I. Ürünü ağır ve ucuz olduğu için pazarın yanında kurulmuştur. II. Hammaddesi çabuk bozulduğu için üretim alanının yanında kurulmuştur. III. Çok fazla elektrik tükettiği için santral yakınında kurulmuştur. Bu bilgilere göre, tesislerin kuruluş yerini belirleyen etkenler hangi seçenekte sırasıyla verilmiştir?
1. A)Hammadde - pazar - enerji
2. B)Enerji - hammadde - pazar
3. C)Pazar - hammadde - enerji
4. D)Pazar - enerji - hammadde
5. E)Hammadde - enerji - pazar
Çözümü göster
Doğru cevap: C. Birinci tesiste taşıma maliyeti nedeniyle tüketiciye yakınlık, yani pazar; ikincisinde bozulabilir tarımsal ürüne yakınlık, yani hammadde; üçüncüsünde ise yüksek elektrik tüketimi nedeniyle enerji etkeni belirleyicidir. Bu 'Pazar - hammadde - enerji' sıralaması C seçeneğinde verilmiştir. Enerjinin ilk sıraya konduğu B seçeneği, ağır ürünün pazara yakınlık gerekçesiyle çelişir. Hammaddenin ilk sıraya alındığı A ve E seçenekleri de ürünün değil hammaddenin taşınmasını öne çıkardığı için yanlıştır. D seçeneği ise ikinci tesisin çabuk bozulan hammaddesini enerjiyle, üçüncü tesisin yüksek elektrik tüketimini hammaddeyle açıkladığı için yanlıştır.
Zor · Test 6

Karıştırılan noktalar yan yana

Maden / kaynak	Başlıca çıkarıldığı yerler (il ve yöre)
Bor	Balıkesir (Bigadiç), Kütahya (Emet), Eskişehir (Kırka), Bursa (Kestelek); işleme tesisi Bandırma
Krom	Elazığ (Guleman), Muğla (Fethiye, Köyceğiz), Bursa (Orhaneli), Adana (Pozantı), Kütahya, Eskişehir; ferrokrom Elazığ ve Antalya
Bakır	Artvin (Murgul), Kastamonu (Küre), Elazığ-Diyarbakır (Ergani-Maden), Rize (Çayeli), Siirt; izabe Samsun
Demir	Sivas (Divriği), Malatya (Hekimhan), Kayseri (Yahyalı), Adana (Feke), Balıkesir (Havran); fabrikalar Karabük, Ereğli, İskenderun
Linyit	Kahramanmaraş (Afşin-Elbistan, en büyük rezerv), Manisa (Soma), Kütahya (Tunçbilek, Seyitömer), Muğla (Yatağan), Bursa (Orhaneli), Ankara (Çayırhan), Sivas (Kangal), Çanakkale (Çan)
Taş kömürü	Yalnız Zonguldak havzası (Zonguldak, Bartın-Amasra, Karabük); Ereğli, Kozlu, Karadon ocakları
Boksit	Konya (Seydişehir; alüminyum tesisi), Antalya (Akseki), Muğla (Milas)
Manganez	Denizli (Tavas), Uşak, Erzincan, Zonguldak (Ereğli)
Kurşun-çinko	Kayseri (Yahyalı-Zamantı), Elazığ (Keban), Niğde (Ulukışla), Balıkesir (Balya)
Cıva	Konya (Sızma, Ladik), İzmir (Karaburun, Ödemiş)
Lüle taşı / Oltu taşı	Eskişehir / Erzurum (Oltu)
Mermer	Afyonkarahisar (İscehisar), Muğla, Bilecik, Balıkesir (Marmara Adası), Denizli, Kırşehir, Elazığ
Tuz	Tuz Gölü (göl tuzu), İzmir Çamaltı (deniz tuzu), Çankırı, Kars-Kağızman, Iğdır-Tuzluca, Nevşehir-Gülşehir (kaya tuzu)
Petrol / doğal gaz	Batman (Raman, Garzan), Diyarbakır, Adıyaman, Siirt; Trakya (Kırklareli-Hamitabat gazı); Karadeniz Sakarya Gaz Sahası (Filyos)

Sık düşülen tuzaklar

Taş kömürü ile linyit karıştırılır: taş kömürü Birinci Zaman'da oluşmuş, yüksek kalorili, koklaşabilir ve yalnız Zonguldak havzasında; linyit Üçüncü Zaman'da oluşmuş, düşük kalorili ve yurt geneline yayılmıştır.
Ergani-Maden ile Guleman karıştırılır: ikisi de Elazığ-Diyarbakır yöresindedir ama Ergani-Maden bakır, Guleman kromdur; Keban ise hem kurşun-çinko yatağı hem Fırat üzerindeki barajdır.
Bakü-Tiflis-Ceyhan ham petrol, Bakü-Tiflis-Erzurum ve TANAP doğal gaz taşır; Ceyhan'da rafineri değil boru hattı terminali vardır, rafineri olan iller Batman, Kocaeli, İzmir ve Kırıkkale'dir.
Mavi Akım Samsun'a, TürkAkım Kırklareli Kıyıköy'e çıkar; ikisi de Karadeniz tabanından gelen Rus gazıdır ama farklı hatlardır, Batı Hattı ise Bulgaristan üzerinden karadan gelir.
Atatürk ve Keban barajları Fırat üzerindedir, Dicle değil; Ilısu Dicle'de, Deriner Çoruh'ta, Hirfanlı Kızılırmak'ta, Sarıyar Sakarya'da, Demirköprü Gediz'dedir.
Karabük'ün kuruluş yerinde belirleyici etken demir cevheri değil Zonguldak taş kömürü ve demir yolu bağlantısıdır; İskenderun'da ise ithal hammadde için liman, Seydişehir'de ucuz hidroelektrik belirleyicidir.
Uranyum ve toryum fosil olmadıkları için yenilenebilir sanılır; nükleer yakıtlar tükendiğinden yenilenemez grubundadır, jeotermal ise fosil değildir ve yenilenebilirdir.
Termik santrallerin su kıyısına kurulma nedeni ulaşım değil soğutma suyudur; linyit santralinin ocak yanına kurulma nedeni de düşük kalorili yakıtı uzağa taşımanın pahalı olmasıdır.
Rüzgâr ve güneş santrallerinin kurulu güçteki payı üretimdeki payından yüksektir; bu verimsizlik değil, kaynağın kesintili olması demektir, jeotermal ve nükleer ise kesintisiz üretim yapar.

Şimdi bu konunun testlerini çöz

196 çözümlü soru, 14 test; üyelik gerekmez.

Testlere geç →

Sınavda sorulan kavramlar

1.Madenlerin dağılışı ve jeolojik yapı

2.İşletilebilirlik ölçütleri ve işletme yöntemleri

3.Madencilik ve enerji kuruluşları

4.Bor

5.Krom ve ferrokrom

6.Bakır

7.Demir ve demir-çelik tesisleri

8.Linyit ve Afşin-Elbistan

9.Taş kömürü ve Zonguldak havzası

10.Boksit ve alüminyum

11.Kurşun-çinko ve manganez

12.Altın, gümüş ve cıva

13.Lüle taşı ve Oltu taşı

14.Mermer

15.Tuz

16.Endüstriyel (metal dışı) hammaddeler

17.Petrol: yataklar ve rafineriler

18.Doğal gaz: üretim, ithalat ve depolama

19.Petrol ve doğal gaz boru hatları

20.Termik santraller ve kuruluş yeri

21.Hidroelektrik potansiyel

22.Baraj–akarsu eşleştirmeleri

23.Jeotermal enerji

24.Rüzgâr enerjisi

25.Güneş enerjisi

26.Nükleer enerji: Akkuyu ve Sinop

27.Biyokütle, dalga, gel-git ve hidrojen

28.Yenilenebilir–yenilenemez ayrımı ve kaynak çeşitliliği

29.Enerji dengesi: dışa bağımlılık ve verimlilik

30.Maden ve enerjiye dayalı sanayinin kuruluş yeri

Karıştırılan noktalar yan yana

Sık düşülen tuzaklar