Türkiye'de Madenler ve Enerji Kaynakları — Test 2

Doğru cevap: A — Hammadde kaynağına yakınlık

Krom cevheri ağır ve hacimli olduğundan işleme tesisinin ocak sahasına yakın kurulması taşıma maliyetini azaltır; Elazığ örneği hammaddeye yönelik kuruluş yerine tipik bir örnektir. Elazığ iç kesimde yer aldığı için liman yakınlığı söz konusu değildir. Tesis, tüketimin yoğunlaştığı büyük pazarlara da uzaktır.

Doğru cevap: C — Yurt içi üretimin sanayinin talebini karşılayamadığını

Zonguldak Havzası'nda üretim sürmesine karşın miktar ve nitelik bakımından demir-çelik sanayisinin talebini karşılamadığı için ithalat yapılır. Bu durum üretimin hiç olmadığı ya da tamamen durduğu anlamına gelmez. Demir-çelikte yüksek kalorili kok kömürü kullanıldığından linyitle çalıştığı yargısı da yanlıştır.

Doğru cevap: D — V

Guleman (Elazığ) Türkiye'nin en önemli krom sahasıdır; boksit ise Seydişehir (Konya) ve Milas (Muğla) çevresinde çıkarılır. Bu nedenle V numaralı eşleştirme yanlıştır. Murgul ve Küre bakır, Attepe demir, Bigadiç ise bor merkezi olduğundan diğer eşleştirmeler doğrudur.

Doğru cevap: E — Seydişehir

Seydişehir (Konya) boksit yataklarıyla ve alüminyum tesisiyle tanınır, bakır merkezi değildir. Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu), Ergani (Elazığ) ve Siirt'teki Madenköy ise başlıca bakır sahalarıdır. Bakır yataklarının çoğu volkanik kökenli kütlelerle ilişkilidir.

Doğru cevap: B — Kömürün taşınmadan, çıkarıldığı sahada termik santralde yakılmasını

Düşük kalorili linyitte aynı enerjiyi elde etmek için çok daha fazla kömür gerektiğinden taşıma maliyeti karşılanamaz; bu yüzden Afşin-Elbistan'da santraller doğrudan ocak başında kurulmuştur. Kok kömürü ancak yüksek kaliteli taş kömüründen elde edilir, bu nedenle demir-çelikte kullanım seçeneği yanlıştır. Düşük kalorili ve yüksek kükürtlü kömürün dış satımı da ekonomik değildir.

Doğru cevap: B — Madencilik ve bağlı sanayinin iş olanağı yaratması

Taş kömürü işletmeciliği ile demir-çelik ve termik santral gibi bağlı faaliyetler bölgede yoğun iş gücü talebi doğurmuş, bu da nüfusu artırmıştır. Zonguldak çevresi engebeli ve ormanlıktır, geniş verimli tarım ovaları yoktur. Bölge Karadeniz iklimi etkisinde her mevsim yağışlıdır, dolayısıyla yağışın azlığına dayalı açıklama da geçersizdir.

Doğru cevap: E — Rezerv miktarı, tenör, ulaşım ve enerji koşullarının belirlediği maliyet

Bir yatağın işletilmesi, çıkarılan cevherin satış değerinin maliyeti aşmasına bağlıdır; rezervin büyüklüğü, tenör, ulaşım bağlantısı ve enerji temini bu maliyeti doğrudan etkiler. İlin yüz ölçümü ya da madenin bilimsel adlandırma tarihi ekonomik işletilebilirlikle ilgili değildir. Oluşum zamanı yatağın yerini açıklar, ancak tek başına işletme kararını belirlemez.

Doğru cevap: C — Suyun çekilmesiyle tuzun yüzeyde katman hâlinde birikmesi

İç Anadolu'da yazın yağışın azalması ve buharlaşmanın artması Tuz Gölü'nün sığ sularının çekilmesine, çözünmüş tuzun yüzeyde katman oluşturmasına yol açar. Buharlaşma suyu azalttığı için gölün derinliğini artırmaz, tuzluluğu ise düşürmez tersine yükseltir. Kurak koşullar orman yayılışını da desteklemez.

Doğru cevap: A — Kalkerli ve başkalaşmış kütlelerin geniş alan kaplaması

Mermer, kalkerin başkalaşıma uğramasıyla oluşur ve Türkiye'de kalker ile metamorfik kütleler çok geniş alanlar kapladığı için ocaklar birbirinden uzak yörelere dağılmıştır. Afyonkarahisar ve Bilecik iç kesimde yer aldığından kıyı koşuluyla açıklama yapılamaz. Mermer volkanik değil metamorfik kökenli bir taştır.

Doğru cevap: D — Bozulan örtünün onarılıp toprak kaybının önlenmesini

Açık işletmede örtü tabakası ve bitki örtüsü kaldırıldığı için sahalar erozyona ve toprak kaybına açık hâle gelir; düzenleme ve ağaçlandırma bu bozulmayı onarmaya yöneliktir. Bu çalışmalar kömürün kalorisini ya da rezervin miktarını değiştirmez. Taşıma süresi ve santral gücü ise üretim planlamasıyla ilgili teknik konulardır.

Doğru cevap: D — Taş kömürünün kalori değeri daha yüksektir ve çıkarım alanı daha sınırlıdır

Taş kömürü daha yaşlı bir devirde oluştuğu için karbon oranı ve kalori değeri yüksektir, ancak Türkiye'de yalnızca Zonguldak Havzası'nda bulunur; linyit ise kalorisi düşük olmasına karşın pek çok yörede yaygındır. Bu nedenle 'taş kömürünün her yerde bulunduğu' yargısı yanlıştır. Kok kömürü yalnızca yüksek kaliteli taş kömüründen elde edildiği için linyitin demir-çelikte bu amaçla kullanılması da mümkün değildir.

Doğru cevap: C — Bakır

Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu) ve Ergani (Elazığ) Türkiye'nin başlıca bakır sahalarıdır. Krom Guleman ve Fethiye, boksit Seydişehir ve Milas, bor ise Kırka, Emet ve Bigadiç çevresinde çıkarılır. Linyit bu merkezlerle değil, Soma ve Afşin-Elbistan gibi havzalarla anılır.

Doğru cevap: B — Göl tuzu - Tuz Gölü

Tuz Gölü, sığ ve tuzlu suyunun yaz boyunca buharlaşmasıyla göl tuzu elde edilen başlıca alandır. Çankırı ve Iğdır yer altı katmanlarından çıkarılan kaya tuzuyla, Çamaltı ve Ayvalık ise deniz suyunun buharlaştırılmasıyla üretilen deniz tuzuyla tanınır. Bu nedenle diğer eşleştirmelerde kaynak ile üretim biçimi birbirine karışmıştır.

Doğru cevap: E — Birim maliyetin daha düşük ve üretimin daha güvenli olması

Açık işletmede galeri açma, havalandırma ve tahkimat gibi masraflı işlemler gerekmediğinden maliyet düşer, grizu ve göçük riski bulunmadığı için çalışma da daha güvenlidir. Buna karşılık örtü tabakası kaldırıldığından doğal örtüye zarar daha fazladır. Derindeki damarlara ancak yer altı işletmeciliğiyle ulaşılabilir ve açık işletme büyük iş makineleri gerektirir.

Doğru cevap: A — Taş kömürü ülkenin birçok bölgesinde çıkarılmaktadır

Taş kömürü Türkiye'de yalnızca Zonguldak Havzası'nda çıkarıldığından 'birçok bölgede çıkarıldığı' yargısı söylenemez. Buna karşılık linyit Manisa, Kütahya, Muğla, Ankara ve Kahramanmaraş gibi çok sayıda ilde bulunur. Ülkenin bor rezervlerindeki üstünlüğü, jeolojik çeşitliliğin maden zenginliğine katkısı ve ham satışın geliri sınırlaması ise geçerli yargılardır.