Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Coğrafya dersinin Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri konusundan 15 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 101 soru kitap sırasına göre 7 teste bölünmüştür; bu sayfa 3. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
6 kolay7 orta2 zor
Dünya, kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 24 saatte tamamlar. Buna göre Dünya'nın 1 saatte döndüğü açı kaç derecedir?
Doğru cevap: B — 15
Dünya 24 saatte 360°'lik tam bir dönüş yapar; buna göre 1 saatte 360 / 24 = 15° döner. Bu değerin tersi olarak 1°'lik dönüş 4 dakikada tamamlanır ve yerel saat hesaplarının temeli budur. 4 sayısını dereceyle karıştıran aday ilgili çeldiriciyi işaretler.
Kuzey Yarım Küre'de yer alan bir merkezde 21 Aralık'ta gündüz süresi 9 saat olarak ölçülmüştür. Buna göre aynı merkezde 21 Haziran'da gündüz süresi kaç saat olur?
Doğru cevap: C — 15
21 Aralık'ta gündüz 9 saat ise gece süresi 24 - 9 = 15 saattir. Yıl içinde 21 Haziran, 21 Aralık'ın tam simetriğidir; bu tarihte gece ile gündüz süreleri yer değiştirir ve gündüz 15 saat olur. İki tarihte de gündüz süresinin aynı kalacağını sanan aday 9 saat çeldiricisini işaretler.
Aynı anda Türkiye'nin doğusundaki bir kentte Güneş'in batıdaki bir kente göre daha erken doğması, hangi kavramın doğrudan sonucudur?
Doğru cevap: D — Boylam
Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki merkezler Güneş ışınlarını daha önce alır ve yerel saatleri ileridir. Bu durum tamamen boylam farkının sonucudur. Enlem, yükselti ve bakı ise sıcaklık dağılışını etkileyen etmenler olduğundan doğuş saatinin farklılaşmasını açıklamaz.
Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın günlük hareketinin sonuçlarından biri değildir?
Doğru cevap: A — Mevsimlerin birbiri ardına oluşması
Günlük hareket, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüdür ve gece-gündüz döngüsü, yerel saat farkları, dinamik basınç kuşakları ile rüzgârların sapması gibi sonuçlar doğurur. Mevsimler ise eksen eğikliği ile yıllık hareketin birlikte yarattığı bir sonuçtur. İki hareketin sonuçlarını birbirine karıştırmak bu soru tipinde en sık yapılan hatadır.
Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanma hareketi sırasında eksenin yörünge düzlemine 66°33'lik açı yapması, birtakım sonuçlar doğurur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu durumun sonuçlarından biridir?
Doğru cevap: E — Gece ve gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi
Eksen eğikliği ile yıllık hareketin birlikteliği, aydınlanma çemberinin yıl içinde kaymasına ve Güneş ışınlarının düşme açısının değişmesine yol açar; bunun sonucunda mevsimler oluşur ve gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir. Yerel saat farkları, günlük sıcaklık farkları ve meltemler ise günlük hareketle ilgilidir. Eksen eğikliği olmasaydı gündüz süresi yıl boyunca sabit kalırdı.
Yeryüzünde mevsimlerin oluşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: A — Eksen eğikliği ile yıllık hareketin birlikte etkili olması
Mevsimler, eksenin yörünge düzlemine eğik olması nedeniyle yıllık hareket boyunca Güneş ışınlarının düşme açısının ve gündüz süresinin değişmesiyle oluşur. Dünya'nın Güneş'e uzaklığı da yıl içinde değişir; ancak Kuzey Yarım Küre yaz yaşarken Dünya Güneş'e en uzak konumdadır, bu nedenle uzaklık mevsimleri açıklamaz. Kara-deniz farkı ise yalnızca sıcaklık dağılışını etkiler.
21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş ışınları Ekvator'a dik açıyla düşer. Buna göre bu tarihlerde yeryüzünün tamamında görülen ortak durum aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: D — Gece ve gündüz sürelerinin birbirine eşit olması
Ekinoks tarihlerinde aydınlanma çemberi her iki kutup noktasından da geçer; bu nedenle tüm paraleller aydınlanma çemberi tarafından iki eşit parçaya bölünür ve gece ile gündüz her yerde 12'şer saat sürer. Güneş ışınlarının dik düşmesi yalnızca Ekvator için geçerlidir. Gece-gündüz eşitliğinden sıcaklık eşitliği sonucunu çıkarmak ise enlem etkisini göz ardı eden bir hatadır.
21 Haziran tarihinde Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik açıyla düşmektedir. Buna göre bu tarihte Güney Yarım Küre ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Doğru cevap: A — Kış mevsiminin başlangıcı yaşanır ve gündüzler en kısadır
Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik düştüğünde Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de ise kış başlar. Bu tarihte Güney Yarım Küre'de gündüzler yılın en kısa, geceler en uzun süresine ulaşır ve güney kutup bölgesinde altı aylık gece dönemi başlar. Oğlak Dönencesi'ne dik düşme ise 21 Aralık tarihine aittir.
Ekvator üzerinde yer alan bir merkezde gece ve gündüz süreleri yıl boyunca 12'şer saattir. Buna göre bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: E — Aydınlanma çemberinin Ekvator'u yıl boyunca iki eşit parçaya bölmesi
Aydınlanma çemberi yıl içinde dönenceler arasında kayarken Ekvator'u her zaman tam ortadan, iki eşit yaya bölecek biçimde keser. Bu nedenle Ekvator'da gündüz ve gece süreleri yıl boyunca değişmeden 12'şer saat kalır. Alçak basınç ve yükselti ise sıcaklık ve yağışla ilgili olup gündüz süresini belirlemez.
Türkiye'de bir merkezde, aynı boydaki bir direğin öğle vakti oluşan gölge boyu yıl içinde ölçülmüştür. Buna göre bu merkezde gölge boyunun en kısa olduğu tarih aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: D — 21 Haziran
Gölge boyu, Güneş ışınlarının geliş açısı büyüdükçe kısalır; Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer aldığından Güneş'in ufuk üzerindeki en yüksek konumu 21 Haziran'da gerçekleşir. Bu nedenle öğle vakti gölge boyu en kısa değerine 21 Haziran'da ulaşır ve en uzun değerine 21 Aralık'ta çıkar. Ekinokslarda gölge boyu ise bu iki uç değer arasında kalır.
Bir merkezde Güneş'in doğuş ve batış saatlerinin yıl boyunca hemen hemen hiç değişmediği, gündüz süresinin sürekli 12 saat civarında kaldığı gözlenmiştir. Buna göre bu merkezin bulunduğu yer aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: B — Ekvator çevresi
Gündüz süresindeki yıllık değişim enlemle birlikte artar; bu değişimin en az olduğu, hatta sıfıra yaklaştığı yer Ekvator'dur. Aydınlanma çemberi Ekvator'u her zaman iki eşit parçaya böldüğü için doğuş ve batış saatleri yıl boyunca sabit kalır. Dönencelerde ve özellikle kutup dairelerinde ise gündüz süresi yıl içinde çok belirgin biçimde değişir.
Türkiye'de meydana gelen depremlerin büyük bölümü, yer kabuğundaki kırıklar boyunca biriken enerjinin aniden boşalmasıyla oluşmaktadır. Buna göre bu tür depremler hangi grupta değerlendirilir?
Doğru cevap: C — Tektonik depremler
Levha hareketleri sonucunda fay hatlarında biriken gerilme enerjisinin aniden açığa çıkmasıyla oluşan depremler tektonik depremlerdir ve Türkiye'deki yıkıcı depremlerin neredeyse tamamı bu türdendir. Volkanik depremler yalnızca etkin yanardağ çevresinde, çöküntü depremleri ise karstik mağara tavanlarının göçmesiyle dar alanlarda görülür. Bu nedenle etki alanı geniş ve yıkıcı olan tür tektonik depremlerdir.
Türkiye'nin deprem açısından riskli bir ülke olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: B — Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alması
Türkiye, Avrasya ve Afrika-Arabistan levhalarının sıkıştırdığı Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde yer alır; bu kuşak dünyanın en etkin ikinci deprem kuşağıdır. Pasifik ateş çemberi ise Türkiye'den çok uzakta, Pasifik Okyanusu çevresinde uzanır ve ülkemizle ilgisi yoktur. Türkiye'de etkin volkan bulunmadığından volkanik kökenli açıklama da geçerli değildir.
Türkiye'de Karlıova'dan başlayarak Erzincan, Tokat, Amasya, Bolu ve Sakarya üzerinden Marmara Denizi'ne uzanan, sağ yönlü doğrultu atımlı büyük bir kırık hattı bulunmaktadır. Buna göre bu fay hattının adı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: D — Kuzey Anadolu Fay Hattı
Karlıova'dan Marmara'ya uzanan ve 20. yüzyılda birçok yıkıcı depreme kaynaklık eden hat Kuzey Anadolu Fay Hattı'dır. Doğu Anadolu Fay Hattı da Karlıova'dan başlar; ancak güneybatıya, Malatya-Kahramanmaraş üzerinden Hatay yönüne uzanır. İki hattın Karlıova'da birleşmesi, bunların karıştırılmasının başlıca nedenidir.
Ege Bölgesi'nde doğu-batı doğrultulu horst ve grabenlerin oluşturduğu çöküntü ovalarında sık sık orta şiddette depremler meydana gelmektedir. Buna göre bu depremlerin oluşum biçimi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
Doğru cevap: D — Bölgenin gerilme kuvvetleriyle normal faylar boyunca parçalanması
Batı Anadolu'da yer kabuğu kuzey-güney yönlü gerilmeye uğradığı için normal faylar boyunca bloklar yükselmiş (horst) ve çökmüştür (graben); Gediz ve Büyük Menderes çöküntü ovaları bu sistemin ürünüdür. Bu fayların hareketi bölgede sık ama genellikle Kuzey Anadolu Fayı'na göre daha düşük büyüklükte depremler doğurur. Ege'de sönmüş volkanik şekiller bulunsa da etkin volkan olmadığından volkanik açıklama geçersizdir.
