Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 5

Doğru cevap: C — Tektonik depremler

Levha hareketleri sonucunda fay hatlarında biriken gerilme enerjisinin aniden açığa çıkmasıyla oluşan depremler tektonik depremlerdir ve Türkiye'deki yıkıcı depremlerin neredeyse tamamı bu türdendir. Volkanik depremler yalnızca etkin yanardağ çevresinde, çöküntü depremleri ise karstik mağara tavanlarının göçmesiyle dar alanlarda görülür. Bu nedenle etki alanı geniş ve yıkıcı olan tür tektonik depremlerdir.

Doğru cevap: B — Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alması

Türkiye, Avrasya ve Afrika-Arabistan levhalarının sıkıştırdığı Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde yer alır; bu kuşak dünyanın en etkin ikinci deprem kuşağıdır. Pasifik ateş çemberi ise Türkiye'den çok uzakta, Pasifik Okyanusu çevresinde uzanır ve ülkemizle ilgisi yoktur. Türkiye'de etkin volkan bulunmadığından volkanik kökenli açıklama da geçerli değildir.

Doğru cevap: D — Kuzey Anadolu Fay Hattı

Karlıova'dan Marmara'ya uzanan ve 20. yüzyılda birçok yıkıcı depreme kaynaklık eden hat Kuzey Anadolu Fay Hattı'dır. Doğu Anadolu Fay Hattı da Karlıova'dan başlar; ancak güneybatıya, Malatya-Kahramanmaraş üzerinden Hatay yönüne uzanır. İki hattın Karlıova'da birleşmesi, bunların karıştırılmasının başlıca nedenidir.

Doğru cevap: D — Bölgenin gerilme kuvvetleriyle normal faylar boyunca parçalanması

Batı Anadolu'da yer kabuğu kuzey-güney yönlü gerilmeye uğradığı için normal faylar boyunca bloklar yükselmiş (horst) ve çökmüştür (graben); Gediz ve Büyük Menderes çöküntü ovaları bu sistemin ürünüdür. Bu fayların hareketi bölgede sık ama genellikle Kuzey Anadolu Fayı'na göre daha düşük büyüklükte depremler doğurur. Ege'de sönmüş volkanik şekiller bulunsa da etkin volkan olmadığından volkanik açıklama geçersizdir.

Doğru cevap: B — Büyüklük (magnitüd) ve şiddet

Büyüklük, depremde açığa çıkan enerjinin aletsel ölçümüdür ve bir deprem için tek bir değerdir. Şiddet ise depremin yapılar ve insanlar üzerindeki etkisini anlatır; aynı depremin şiddeti merkeze uzaklığa, zemine ve yapı kalitesine göre yerden yere değişir. Bu iki kavramın sırasının ters kurulması, konudaki en yaygın hatadır.

Doğru cevap: A — Depremlerin büyüklük değerlerinin birbirinden farklı olması

Soruda depremlerin aynı büyüklükte olduğu verildiği için bu değişkenin farkı açıklaması olanaksızdır; bu nedenle gösterilemeyecek neden budur. Buna karşılık zemin özelliği, yapı kalitesi, depremin gerçekleştiği saat ve odak derinliği aynı büyüklükteki depremlerde bile can kaybını büyük ölçüde farklılaştırır. Öncüller arasında verilen bilgiyi neden olarak yeniden kullanmak, bu soru tipinde ölçülen temel hatadır.

Doğru cevap: C — Binaların zemin etüdüne dayalı olarak dayanıklı biçimde inşa edilmesi

Deprem zararlarını azaltmanın en etkili yolu, sarsıntı gerçekleşmeden önce zemin etüdü yapmak, yapı denetimini işletmek ve yönetmeliklere uygun dayanıklı binalar inşa etmektir. Diğer seçeneklerde verilen davranışlar yalnızca deprem sırasına ya da sonrasına aittir ve üstelik hepsi tehlikeli, yanlış davranışlardır. Asansör kullanmak ve balkona çıkmak sarsıntı sırasında can kaybını artıran başlıca hatalardır.

Doğru cevap: D — Sağlam bir mobilyanın yanına çök-kapan-tutun konumunda yerleşmek

Sarsıntı sırasında en güvenli davranış, hayat üçgeni oluşturacak sağlam bir mobilyanın yanına çökerek başı korumak ve tutunmaktır. Asansör kullanmak, merdivene yönelmek ya da pencere kenarına gitmek düşen cam ve enkaz nedeniyle riski artırır. Vanaların kapatılması ise sarsıntı sırasında değil, sarsıntı durduktan sonra yapılması gereken bir işlemdir.

Doğru cevap: E — Eşya almak için hasar görmüş binalara hemen geri dönülmesi

Ana sarsıntının ardından gelen artçı depremler hasarlı yapıları tümüyle yıkabildiği için hasarlı binaya dönmek en riskli davranıştır. Doğru yaklaşım açık alanda beklemek, vanaları kapatmak, enkaz bilgisini yetkililere iletmek ve iletişim hatlarını meşgul etmemektir. Sarsıntının bitmesini tehlikenin bitmesi sanmak, deprem sonrası can kayıplarının önemli bir bölümünün nedenidir.

Doğru cevap: B — Bölgede yer kabuğunun sürekli volkanik etkinlik altında olması

Heyelan; eğimli yamaç, su tutan geçirimsiz tabaka, yoğun yağış ve bozulan yamaç dengesi bir araya geldiğinde oluşur ve Karadeniz kıyıları bu koşulların tümünü barındırır. Yağışın arttığı ilkbahar ve sonbaharda toprak suya doyduğu için kütle hareketleri yoğunlaşır. Bölgede etkin volkanizma bulunmadığından bu seçenek neden olarak gösterilemez.

Doğru cevap: E — Yamacın eteğinde geniş yarmalar açılarak eğimin artırılması

Yamaç eteğinde yarma açmak, kütlenin altındaki desteği ortadan kaldırıp eğimi artırdığı için heyelan riskini azaltmaz, tam tersine yükseltir. Ağaçlandırma toprağı kökleriyle tutar, drenaj kütleyi ağırlaştıran suyu uzaklaştırır, istinat duvarı ise kaymayı mekanik olarak engeller. Yol ve inşaat çalışmalarında yapılan bilinçsiz yarmalar Türkiye'de heyelanların önemli bir tetikleyicisidir.

Doğru cevap: A — Yüzeysel akışın hızlanması ve yatakların daraltılmış olması

Bitki örtüsünün yok olması yağış sularının toprağa sızmasını azaltıp yüzeysel akışı hızlandırır; böylece yatağa ulaşan su hem daha çok hem de daha hızlı olur. Dere yatağına yapılan yapılar ise akışın kesitini daralttığından su kısa sürede yatağı aşar. Taşkının yalnızca yağış miktarına bağlı olduğunu düşünmek, insan kaynaklı arazi kullanımının payını görmezden gelen bir yanılgıdır.

Doğru cevap: E — Dere yataklarının doldurularak üzerine konut yapılması

Dere yataklarının doldurularak yapılaşmaya açılması, suyun doğal akış yolunu kapattığı için taşkın zararını azaltmaz, aksine felaketin boyutunu büyütür. Ağaçlandırma yüzeysel akışı yavaşlatır, taşkın kontrol barajları ve setler suyu tutar, ıslah çalışmaları ise akışı düzenler. Türkiye'de sel kaynaklı can kayıplarının önemli bölümü yatak işgalinden kaynaklanmaktadır.

Doğru cevap: B — Eğimin fazlalığı, kar örtüsünün kalınlığı ve bitki örtüsünün yetersizliği

Çığ; dik eğimli yamaçlarda kalın kar örtüsünün tutunamayarak harekete geçmesiyle oluşur ve bitki örtüsünün seyrek olduğu yamaçlarda kar kütlesini tutacak engel bulunmadığından risk artar. Doğu Anadolu yüksek, engebeli ve kışları uzun ve kar yağışlı olduğu için bu koşulları bir arada barındırır. Çığın deprem ya da volkanizmayla ilişkilendirilmesi, kütle hareketlerinin kaynağının karıştırılmasından doğar.

Doğru cevap: D — Yamaçtaki ağaçların kesilerek yol kenarının açılması

Ağaçlar kar kütlesini tutarak hareketini engellediğinden, yamaçtaki ağaçların kesilmesi çığ riskini azaltmaz, belirgin biçimde artırır. Ağaçlandırma, çığ tüneli ve kar tutucu bariyerler ise kar kütlesini ya tutar ya da yolun üzerinden güvenle geçirir. Erken uyarı ve geçici yol kapatma da can kaybını önleyen etkili yönetsel önlemlerdir.