Türkiye'de Doğal Afetler ve Kalkınma Projeleri — Test 6

Doğru cevap: B — Yer altı su seviyesinin belirgin biçimde yükselmesi

Kuraklık, beslenme kaynağı azaldığı için yer altı su seviyesini yükseltmez, tersine düşürür; bu nedenle gösterilemeyecek sonuç budur. Yağış açığı tahıl veriminde düşüşe, meraların zayıflamasına ve buna bağlı olarak kırsal geçim kaybı ile göçe yol açar. Bitki örtüsü zayıflayan toprak da rüzgâr ve su aşındırmasına karşı savunmasız kalır.

Doğru cevap: E — Yaz mevsiminin sıcak ve kurak geçmesi

Akdeniz iklim bölgesinde yazlar sıcak ve kurak geçer; bu koşullarda maki ve kızılçam örtüsündeki nem oranı düşerek bitkiler kolay tutuşur duruma gelir. Kuru ve sıcak rüzgârlar da başlayan yangının hızla yayılmasına yol açar. Yangınların çıkış nedeni çoğunlukla insan kaynaklı olsa da yayılmayı belirleyen etmen yaz kuraklığıdır.

Doğru cevap: C — Bu dağlarda günümüzde etkin bir volkanik faaliyetin bulunmaması

Türkiye'deki volkanik dağlar geçmişteki püskürmelerle oluşmuş, ancak günümüzde etkinliği sona ermiş ya da durgun durumdaki dağlardır; bu nedenle lav ve kül püskürmesine dayalı bir afet riski neredeyse yoktur. Bu dağların çevresinde yerleşmeler bulunur ve yükseltileri de oldukça fazladır, dolayısıyla ilgili seçenekler gerçekle çelişir. Volkanik kökenli olmaları nedeniyle tortul kayaç açıklaması da doğru değildir.

Doğru cevap: A — Don olayı

Çiçeklenme dönemindeki ağaçların ani sıcaklık düşüşüyle zarar görmesine ilkbahar geç donu denir ve bu olay özellikle çukur alanlarda soğuk havanın çökmesiyle şiddetlenir. Dolu, buz taneleri hâlindeki yağışın bitkilere fiziksel zarar vermesidir ve sıcaklığın sıfırın altına inmesini gerektirmez. Kuraklık ise uzun süreli yağış açığıyla ilgili olduğundan tek bir gecelik olayla açıklanamaz.

Doğru cevap: A — Heyelan

Meteorolojik afetler atmosfer olaylarından doğar; dolu, hortum, fırtına ve kuraklık bu grubun tipik örnekleridir. Heyelan ise yer çekiminin etkisiyle gerçekleşen bir kütle hareketi olduğundan jeomorfolojik kökenli afetler arasında sayılır. Yağışın heyelanı tetiklemesi, bu afetin meteorolojik sanılmasına yol açan başlıca karışıklıktır.

Doğru cevap: C — AFAD

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), afet öncesi risk azaltma, afet sırasında müdahale ve sonrasında iyileştirme çalışmalarını koordine eden kurumdur. MTA yer altı kaynaklarının araştırılmasıyla, DSİ su yapılarıyla, TÜİK ise istatistik üretimiyle görevlidir. TEMA ise erozyonla mücadele alanında çalışan bir sivil toplum kuruluşudur.

Doğru cevap: A — Afet sonrası enkaz kaldırma sürecinin hızlandırılması

Zarar azaltma, afet gerçekleşmeden önce alınan risk haritalaması, planlama, yapı denetimi, eğitim ve sigorta gibi önlemleri kapsar. Enkaz kaldırma ise afet gerçekleştikten sonra yürütülen müdahale ve iyileştirme aşamasına aittir; zararı önlemez, oluşan zararı giderir. Müdahale çalışmalarını zarar azaltma sanmak, afet yönetimi aşamalarının karıştırılmasından kaynaklanır.

Doğru cevap: D — Gevşek zeminin sarsıntıyı büyüterek daha uzun süre iletmesi

Deprem dalgaları gevşek ve suya doygun alüvyal zeminlerde genlik kazanarak büyür, sarsıntı süresi uzar ve sıvılaşma görülebilir; bu nedenle aynı deprem bu zeminlerde çok daha ağır hasar bırakır. Depremin büyüklüğü ve odak derinliği ise kaynağa ait değerlerdir, zemine göre değişmez. Zeminin dalgaları soğuracağını düşünmek, gerçekte yaşanan büyütme etkisinin tam tersidir.

Doğru cevap: E — Riskli alanlarda nüfusun ve yapı stokunun hızla yoğunlaşması

Deprem sayısı sabitken zararın artması, tehlikenin değil kırılganlığın büyüdüğünü gösterir; denetimsiz kentleşmeyle riskli alanlarda nüfus ve yapı yoğunluğu arttıkça aynı deprem daha fazla insana ve yapıya ulaşır. Fay hatlarının sayıca artması ya da deprem kuşağının yer değiştirmesi jeolojik zaman ölçeğinde bile bu kadar kısa sürede gerçekleşmez. Ölçüm duyarlılığının artması ise kayıtlı deprem sayısını etkiler, gerçek zararı değil.

Doğru cevap: E — İç Anadolu'da eğimin ve yağışın belirgin biçimde daha az olması

Heyelanın oluşması için dik eğim ve kütleyi ağırlaştırıp kaydıran bol su gereklidir; Karadeniz'de yamaçlar dik ve yağış boldur, İç Anadolu'da ise düzlükler geniş ve yağış azdır. Bu nedenle iki alan arasındaki fark eğim ve yağış koşullarından doğar. İç Anadolu'nun deprem riskinden tamamen uzak olduğu ya da toprak örtüsünün hiç bulunmadığı yönündeki ifadeler gerçeğe aykırıdır.

Doğru cevap: D — Tsunami

Deniz tabanındaki ani düşey yer değiştirmenin su kütlesini harekete geçirmesiyle oluşan uzun dalgalara tsunami denir; kıyıda suyun önce çekilmesi bu afetin bilinen erken uyarı belirtisidir. Gelgit Ay ve Güneş'in çekim etkisiyle düzenli aralıklarla gerçekleşir ve depremle ilgisi yoktur. Fırtına kabarması ise alçak basınç ve kuvvetli rüzgârın ürünüdür, tektonik kökenli değildir.

Doğru cevap: C — Bitki örtüsünün yok olmasıyla toprağın tutunma ve su emme kapasitesinin azalması

Bitki örtüsü hem kökleriyle toprağı tutar hem de yağış suyunun toprağa sızmasını sağlayarak yüzeysel akışı yavaşlatır. Örtü ortadan kalkınca yüzeysel akış hızlanıp sel riski artar, doygun hâle gelen tutunamayan toprak ise yamaçlarda kayarak heyelanı tetikler. Bu nedenle iki afetin aynı dönemde artması ortak bir insan kaynaklı etkene işaret eder.

Doğru cevap: B — Yeni yapıların dere yataklarının üzerine taşınması

Dere yatakları hem taşkın riski taşır hem de gevşek alüvyal dolgu nedeniyle deprem sarsıntısını büyütür; bu alanlara yapı taşımak riski iki kat artırır. Güncel yönetmeliğe uygun projelendirme, bağımsız zemin etüdü denetimi, toplanma alanı ayrılması ve zemine göre kat sınırı ise zarar azaltmanın temel araçlarıdır. Afet güvenliğinde arazi seçiminin yapı kalitesi kadar belirleyici olduğu bu örnekte açıkça görülür.

Doğru cevap: C — İçme suyu, ilaç, el feneri ve belge içeren afet çantasının hazırlanması

Afetin ilk saatlerinde ulaşım ve iletişim kesilebileceği için her hanenin su, ilaç, el feneri, düdük ve kimlik belgelerini içeren bir afet çantası bulundurması gerekir. Eşyaların sabitlenmemesi ya da ağır cisimlerin balkona konması ise sarsıntıda devrilme ve düşme riskini artıran yanlış davranışlardır. Sayaçların söküldüğü değil, sarsıntı sonrası vanaların kapatıldığı unutulmamalıdır.

Doğru cevap: A — Tümünün insan eliyle bilinçli olarak başlatılmış olması

Doğal afetler doğa olaylarının insan yaşamını olumsuz etkilemesiyle ortaya çıkar; bunların insan eliyle bilinçli olarak başlatılması söz konusu değildir, insan etkinlikleri yalnızca bazılarının zararını artırır. Buna karşılık can ve mal kaybı doğurmaları, önlemlerle zararlarının azaltılabilmesi ve dağılışlarının doğal koşullara bağlı olması ortak özelliklerdir. Afet ile doğa olayını ayıran ölçüt, olayın insan yaşamı üzerinde yarattığı sonuçtur.