Osmanlı Kültür ve Medeniyeti — Test 14

Doğru cevap: C — I ve II

Devşirme, Hristiyan tebaanın çocukları arasından belirlenen ölçütlere göre yapılırdı ve tek çocuklu ailelerden, evli gençlerden devşirme yapılmazdı (I doğru). Seçilenler Türk-Müslüman ailelerin yanında dil ve âdetleri öğrendikten sonra Acemi Ocağı'na alınırdı (II doğru). Buna karşılık Enderun'da yetişen devşirmeler sadrazamlığa kadar yükselebildiği için III yanlıştır; bu nedenle III'ü içeren seçenekler elenir (B, D, E). Yalnız I diyen seçenek de doğru olan II'yi dışarıda bırakır (A). Cevap C.

Doğru cevap: D — Eyalet ordusunu sefere götürmek

İlmiye sınıfı eğitim, yargı ve fetva alanlarında görev yapar; eyalet ordusunu sefere götürmek ise seyfiye sınıfına mensup beylerbeyi ve sancakbeylerinin işidir. Kadılık, müderrislik ve müftülük doğrudan medrese eğitimiyle ulaşılan ilmiye görevleridir (A, B, C). Kazaskerlik ise ilmiye sınıfının Divan-ı Hümayun'daki en üst temsilidir (E). Cevap D.

Doğru cevap: A — Belgelere tuğra çekmek ve tapu kayıtlarını tutmak

Kalemiye sınıfına mensup nişancı, ferman ve beratlara padişahın tuğrasını çeker, dirlik dağıtımına esas olan tapu-tahrir defterlerinin tutulmasını sağlar. Gelir-gider hesapları defterdarın işidir (B). Kadı ve müderris atamaları kazaskerlerce yapılır (C). Fetva verme yetkisi şeyhülislama aittir (D). Donanmanın yönetimi ise kaptan-ı deryanın sorumluluğundadır (E). Cevap A.

Doğru cevap: B — Kazasker Divan üyesidir, şeyhülislam sürekli üye değildir.

Kazaskerler Divan-ı Hümayun'un sürekli üyesi olup kadı ve müderris atamalarıyla, askerî davalara bakmakla görevlidir; şeyhülislam ise ilmiye sınıfının başı olmakla birlikte Divan'ın sürekli üyesi değildir, ancak gerektiğinde görüşü alınır. Bu nedenle ikisini de sürekli üye sayan seçenek yanlıştır (A). Her ikisi de ilmiye sınıfına mensuptur, seyfiyeye değil (C). Görevler D seçeneğinde birbirine karıştırılmıştır; fetva şeyhülislama, atamalar kazaskere aittir (D). İki makama da padişahın iradesiyle atama yapılır (E). Cevap B.

Doğru cevap: C — Cizye

Cizye, askerlik yükümlülüğü bulunmayan gayrimüslim erkeklerden kişi başına alınan şer'i bir vergidir ve 1856 Islahat Fermanı ile kaldırılmıştır. Öşür, Müslüman reayadan toprak ürünlerinden alınan vergidir (A). Avarız, savaş gibi olağanüstü durumlarda toplanan örfi vergidir (B). İspenç gayrimüslim reayanın işlediği toprak için ödediği resim, çift resmi ise Müslüman reayanın aynı nitelikteki toprak vergisidir (D, E). Cevap C.

Doğru cevap: D — Toplumsal yapı kapalı bir sınıf düzeni değildir.

Metinde reayanın çocuklarının eğitim yoluyla askerî sınıfa geçebildiği belirtildiğine göre sınıflar arası geçiş mümkündür; yani Osmanlı toplumu doğuştan belirlenen, kapalı bir sınıf düzeni değildir. Askerî sınıf vergiden muaf olduğu için vergi ödemeyen kesim yoktur denemez (A). Ayrım dinden değil vergi yükümlülüğünden doğduğu için B yanlıştır (B). Gayrimüslimler de reaya içinde vergi ödemektedir (C). Metin devşirme dışındaki geçiş yollarını dışlamamakta, aksine eğitimle yükselmeden söz etmektedir (E). Cevap D.

Doğru cevap: E — Özel hukuk alanında cemaatlere özerklik tanındığının

Millet sistemi denilen bu düzende devlet, aile ve miras gibi özel hukuk alanını cemaat mahkemelerine bırakarak dinî topluluklara sınırlı bir hukuki özerklik tanımıştır. Cemaatlerin siyasi bağımsızlığı yoktur; padişahın tebaası olmayı sürdürmüşlerdir (A). Devlet yargısı kaldırılmamış, kadı mahkemeleri kamu düzeni ve cemaatler arası davalara bakmayı sürdürmüştür (B). Bu nedenle bütün tebaanın aynı mahkemede yargılandığı da söylenemez (C). Cizye ve diğer vergiler ödenmeye devam etmiştir (D). Cevap E.

Doğru cevap: C — Külliye

Cami çevresinde eğitim, sağlık, ticaret ve sosyal yardım yapılarının bir arada planlandığı yapı topluluğuna külliye denir; Süleymaniye ve Fatih külliyeleri bunun örnekleridir. Kervansaray yol güzergâhlarında yolcuların konakladığı yapıdır (A). Bedesten değerli malların satıldığı kapalı çarşı bölümüdür (B). Arasta aynı işi yapan esnafın sıralandığı çarşı sokağıdır (D). Tekke ise tasavvuf ehlinin toplandığı yapıdır (E). Cevap C.

Doğru cevap: B — Bilimsel kurumların süreklilik kazanmasının güçleştiğinin

Rasathanenin padişah izniyle kurulup kısa süre sonra yıktırılması, bilimsel kurumların kurumsal ve toplumsal destek bulamadığında ayakta kalamadığını, yani sürekliliğin sağlanamadığını gösterir. Rasathanenin kurulmuş ve gözlemler yapılmış olması astronomi çalışması bulunmadığı yargısını çürütür (A). Medrese müfredatına ilişkin bir bilgi metinde yoktur (C). Kurum padişahın izniyle kurulduğu için D metne aykırıdır (D). Takvim ve vakit hesaplarının devlet tarafından yürütülmesi ise sürmüştür; muvakkithaneler bu işi yapmaya devam etmiştir (E). Cevap B.

Doğru cevap: D — Minyatür

El yazması kitapların metinlerini açıklamak ve süslemek için yapılan, derinliği olmayan küçük boyutlu resimlere minyatür denir; Matrakçı Nasuh ve Levni bu alanın tanınmış isimleridir. Tezhip altın ve boyayla yapılan bezeme sanatıdır (A). Ebru suyun üzerine boya salınarak kâğıda aktarılan desen sanatıdır (B). Hat, yazının güzel yazılması sanatıdır (C). Çini bezeme ise duvar yüzeylerini kaplayan sırlı seramik sanatıdır (E). Cevap D.

Doğru cevap: E — Üretimde makineleşmeye dayalı bir dönüşüm yaşanmıştır.

Metinde üretim tekniğine ya da makineleşmeye dair hiçbir bilgi yoktur; loncaların dükkân sayısını ve üretim miktarını sınırlaması, aksine el emeğine dayalı düzenin korunmasını sağlamıştır. Dükkân sayısının belirlenmesi rekabetin sınırlandığını, ham madde paylaşımının örgüt eliyle yapılması esnaf arasında denge arayışını gösterir (A, B). Bu yetkilerin loncada bulunması meslek örgütlerinin şehir ekonomisindeki ağırlığını ve üretimin serbest piyasaya bırakılmadığını ortaya koyar (C, D). Cevap E.

Doğru cevap: A — Dirliklerin sefere katılma karşılığında tahsis edilmesi

Dirliğin sefere asker getirme yükümlülüğü karşılığında tahsis edilmesi, tımar sisteminin kuruluş mantığıdır; bozulmanın değil normal işleyişin göstergesidir. Tımar gelirlerinin iltizama verilmesi sistemin askerî amacından koparak mali bir kaynağa dönüştüğünü gösterir (B). Dirliklerin hak edenlere değil rastgele dağıtılması denetimin çözüldüğüne işaret eder (C). Dirliğini yitiren sipahilerin leventliğe yönelmesi ve köylünün toprağını bırakıp göç etmesi, üretim ve asker kaynağının birlikte çöktüğünü ortaya koyar (D, E). Cevap A.