Ses Olayları — Test 5

Doğru cevap: E — V

unutamıyorum: u–u–a–ı–o–u; düz ünlü 'ı'dan sonra yuvarlak 'o' geldiği için küçük ünlü uyumu bozulmuştur; bunun nedeni uyuma girmeyen '-yor' ekidir. Numaralanmış öteki sözcükler kurala uygundur: 'omzuna: o–u–a' sözcüğünde yuvarlak ünlüden sonra dar yuvarlak, sonra geniş düz ünlü gelmiştir; 'tadını: a–ı–ı' sözcüğünde ise düz ünlüleri yine düz ünlüler izlemiştir.

Doğru cevap: D — IV

kayıktan sözcüğünde 'kayık' kökü sert ünsüz 'k' ile bittiği için '-dan' eki sertleşerek '-tan' olmuştur; bu, ünsüz uyumunun tipik örneğidir. Numaralanmış öteki sözcüklerde ya ek 'c, d, g' ile başlamaz ya da kök yumuşak ünsüzle biter: 'denizin' sözcüğünde kök 'z' ile, 'oltaya' sözcüğünde ünlüyle biter; 'kürekleri' sözcüğüne gelen '-ler' eki ise sertleşmeye uğramaz.

Doğru cevap: C — Yağmur dinince çocuklar hemen dışarı çıktı.

yağmur: a–u; düz ünlü 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için sözcük küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu, Türkçe kökenli sözcüklerdeki sayılı istisnalardan biridir. Öteki cümlelerdeki sözcüklerde uyum korunur: 'söndü: ö–ü' yuvarlaktan sonra dar yuvarlak, 'kuzular: u–u–a' yuvarlaktan sonra dar yuvarlak ve geniş düz ünlü almıştır.

Doğru cevap: B — Dedem her sabah gazeteyi baştan sona okurdu.

gazete: a–e–e; ilk ünlü kalın, sonrakiler ince olduğu için bu alıntı sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Öteki cümlelerdeki alıntı sözcükler uyuma girmiştir: 'kelime: e–i–e' bütünüyle ince, 'çeşme: e–e' yine ince ünlülüdür; 'yağmurdan: a–u–a' ise baştan sona kalın ünlülüdür.

Doğru cevap: D — simitci

simit sözcüğü sert ünsüz 't' ile bittiği için kendisine gelen '-ci' eki sertleşmeli ve sözcük 'simitçi' biçiminde yazılmalıdır; 'simitci' yazımı ünsüz uyumuna aykırıdır. Öteki sözcüklerde kural işletilmiştir: 'ağaç' sözcüğü 'ç' ile bittiği için ek '-tan', 'sokak' sözcüğü 'k' ile bittiği için ek '-ta' olmuştur.

Doğru cevap: E — yoğurtçu

yoğurtçu: o–u–u; yuvarlak 'o'dan sonra dar yuvarlak 'u'lar geldiği için sözcük küçük ünlü uyumuna uyar. Diğerlerinde düz ünlüyü yuvarlak ünlü izlemiştir: kavurma: a–u–a; çamurlu: a–u–u; armutlar: a–u–a. 'yazıyor: a–ı–o' sözcüğünde ise uyumu bozan '-yor' eki bulunmaktadır.

Doğru cevap: A — kabuklu

kabuklu: a–u–u; ünlülerin hepsi kalın olduğu için büyük ünlü uyumuna uyar, ancak düz 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için küçük ünlü uyumuna uymaz. 'güzellik: ü–e–i' ve 'doğruluk: o–u–u' sözcükleri her iki uyuma da uyar. 'televizyon: e–e–i–o' ise zaten büyük ünlü uyumuna aykırı olduğu için sorulan özelliği taşımaz.

Doğru cevap: E — V

yağarken: a–a–e; ünlü uyumlarına girmeyen '-ken' eki, kalın ünlülü 'yağar' sözcüğüne ince ünlüyle eklendiği için büyük ünlü uyumu bozulmuştur. Numaralanmış öteki sözcüklerde uyum korunmuştur: 'tutuştururdu: u–u–u–u–u' baştan sona kalın, 'elimize: e–i–i–e' baştan sona ince ünlülüdür.

Doğru cevap: A — Kapının önündeki sepetten iki tane portakal aldı.

sepetten sözcüğünde kök sert ünsüz 't' ile bittiği için '-den' eki sertleşerek '-ten' olmuştur. Öteki cümlelerde ekler yumuşak ünsüzlerden sonra geldiği için sertleşme görülmez: 'deniz' sözcüğü 'z', 'cam' sözcüğü 'm', 'köy' sözcüğü 'y' ile biter; 'gemici' sözcüğünde ise ek ünlüden sonra gelmiştir.

Doğru cevap: B — Öğretmen, sınıftaki bütün defterleri tek tek inceledi.

B seçeneğindeki bütün sözcükler küçük ünlü uyumuna uyar: 'öğretmen: ö–e–e' yuvarlaktan sonra geniş düz ünlü almış, 'bütün: ü–ü' yuvarlaktan sonra dar yuvarlak ünlü almıştır. Diğer seçeneklerde uyuma aykırı sözcükler vardır: çamur: a–u; kavun: a–u; yağmur: a–u; otobüsten: o–o–ü–e.

Doğru cevap: D — Masanın üzerinde duran kitap gözüme çarptı.

kitap: i–a; ilk ünlü ince, ikincisi kalın olduğu için bu alıntı sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Aynı cümledeki 'masanın: a–a–ı' ve 'gözüme: ö–ü–e' sözcükleri ise uyumludur. Öteki cümlelerdeki sözcüklerde de uyum korunmuştur: 'kayboldu: a–o–u' baştan sona kalın, 'hissedildi: i–e–i–i' baştan sona ince ünlülüdür.

Doğru cevap: C — dünkü

dünkü: ü–ü; "-ki" eki genellikle uyuma girmez, ancak yuvarlak ince ünlüden sonra "kü" biçimini aldığı için bu sözcükte uyum korunmuştur. Diğerlerinde uyum bozulmuştur: yarınki: a–ı–i; sabahleyin: a–a–e–i; ekşimtırak: e–i–ı–a; geliyor: e–i–o (son ünlü kalın olduğu için uyum bozulur).

Doğru cevap: E — Köydeki tavuk çiftliği geçen yıl yenilendi.

tavuk: a–u; düz ünlü 'a'dan sonra yuvarlak 'u' geldiği için sözcük küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Öteki cümlelerdeki sözcüklerde uyum korunmuştur: 'gözlüğünü: ö–ü–ü–ü' yuvarlak ünlülerden sonra dar yuvarlak ünlüler almış, 'fırtına: ı–ı–a' düz ünlülerden sonra yine düz ünlüler almıştır.

Doğru cevap: D — kitaplık

kitaplık: i–a–ı; ince ünlüden sonra kalın ünlüler geldiği için büyük ünlü uyumuna uymaz; buna karşılık düz ünlüleri yine düz ünlüler izlediği için küçük ünlü uyumuna uyar. 'televizyon: e–e–i–o' sözcüğü ise düz 'i'den sonra yuvarlak 'o' aldığı için küçük ünlü uyumuna da aykırıdır. 'doğruluk: o–u–u' her iki uyuma da uyduğundan sorulan özelliği taşımaz.

Doğru cevap: A — Sana ne diyeceğini ta baştan sezmiştim.

“Diyeceğini” sözcüğü “de-ecek-i-n-i” biçiminde çözümlenir; “de-” eyleminin geniş ünlüsü daralarak “di-” olmuş (ünlü daralması), “-ecek” ekindeki k ünlüyle başlayan ek aldığı için ğ’ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması). B’deki “ağlıyordu” (ağla-yor) ve E’deki “bekliyorduk” (bekle-yor) yalnızca ünlü daralması içerir. C’deki “kitabı” (kitap-ı) ve D’deki “ağacın” (ağaç-ın) ise yalnızca ünsüz yumuşamasına örnektir.