Çözümlü sorular · okuma modu
KPSS Coğrafya dersinin Türkiye'nin Yer Şekilleri konusundan 15 soru ve her birinin ayrıntılı çözümü. Konudaki 242 soru kitap sırasına göre 17 teste bölünmüştür; bu sayfa 11. testtir. Soruyu önce kendin çöz, ardından Çözümü göster'e dokunup doğru cevabı ve gerekçesini oku. Süre tutarak, şık işaretleyerek ve sonucunu kaydederek çözmek istersen interaktif testi başlat.
5 kolay7 orta3 zor
Türkiye'nin en büyük barajı olan Atatürk Barajı hangi akarsu üzerinde kurulmuştur?
Doğru cevap: D — Fırat Nehri
Atatürk Barajı, Güneydoğu Anadolu Projesi'nin can damarı olarak Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur ve hem enerji hem sulama amaçlıdır. Dicle üzerindeki tesisler ayrı bir alt sistemdir; Kızılırmak ve Sakarya ise Karadeniz'e dökülen, farklı havzalara ait akarsulardır.
Keban ve Karakaya barajlarının kurulu olduğu akarsu hangisidir?
Doğru cevap: C — Fırat Nehri
Keban ve Karakaya barajları, Atatürk Barajı gibi Fırat Nehri üzerinde yer alır ve ülkenin elektrik üretiminde önemli pay tutar. Çoruh üzerindeki tesisler Artvin çevresinde, Ceyhan üzerindekiler ise Çukurova çevresinde bulunduğundan bu seçenekler yanlıştır.
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Doğru cevap: A — Yalnızca elektrik üretimini amaçlayan bir projedir.
GAP çok amaçlı bir bölgesel kalkınma projesidir; enerji üretiminin yanında sulama, tarım, sanayi ve sosyal kalkınma bileşenleri vardır. Sulamanın yaygınlaşmasıyla bölgede tahıl ağırlıklı desen değişerek pamuk gibi ürünlerin payı artmıştır.
Üzerinde büyük bir baraj kurulan akarsuda, barajın aşağı kesiminde akımın yıl içinde daha az dalgalanması hangisiyle açıklanır?
Doğru cevap: B — Barajın suyu depolayıp denetimli biçimde bırakması
Baraj, bol su dönemlerinde suyu depolayıp kurak dönemde bırakarak akarsuyun rejimini düzenler; bu, insanın akım üzerindeki en belirgin etkisidir. Barajın yapılması havzanın yağış rejimini ya da akarsuyun boyunu değiştirmez.
Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarına ne ad verilir?
Doğru cevap: E — Debi
Akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su hacmine debi (akım) denir ve metreküp/saniye ile ifade edilir. Rejim ise debinin yıl içindeki değişimini anlatır; bu nedenle iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır.
Bir akarsu üzerinde hidroelektrik santral kurulması için aşağıdakilerden hangisi en az önem taşır?
Doğru cevap: B — Akarsuyun ağzında delta bulunması
Hidroelektrik üretiminde belirleyici olan düşü yüksekliği, akım miktarı ve baraj gövdesinin oturacağı dar, sağlam vadi kesitidir. Deltalar akarsuyun denize ulaştığı düz kesimlerde bulunur ve enerji üretimiyle doğrudan ilgisi yoktur.
Bir akarsu üzerinde art arda barajlar kurulduğunda, akarsuyun ağzındaki delta ovasının büyümesinin yavaşlaması hangisiyle açıklanır?
Doğru cevap: E — Alüvyonun büyük bölümünün baraj göllerinde tutulması
Deltayı büyüten şey akarsuyun denize taşıdığı alüvyondur; barajlar bu malzemeyi göl tabanında tuttuğu için ağıza ulaşan katı madde azalır ve delta büyümesi yavaşlar. Yağış azalması ya da gelgit gibi etkenler baraj yapımına bağlı olarak ortaya çıkmaz.
Geniş bir baraj gölünün çevresinde nem oranının artması ve günlük sıcaklık farkının azalması, aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?
Doğru cevap: D — Su kütlesinin iklim üzerindeki denkleştirici etkisinin
Su, karaya göre geç ısınıp geç soğuduğu için büyük su kütlelerinin çevresinde günlük ve yıllık sıcaklık farkları azalır, nem artar. Baraj yapımı yükseltiyi değiştirmediği gibi tuzlanma da nem artışının değil aşırı sulamanın sonucudur.
Kızılırmak üzerinde kurulmuş barajlardan biri olan Altınkaya Barajı hangi bölgemizde yer alır?
Doğru cevap: C — Karadeniz Bölgesi
Altınkaya Barajı, Kızılırmak'ın Karadeniz'e döküldüğü kesimde, Samsun çevresinde bulunur. Kızılırmak'ın havzası İç Anadolu ve Karadeniz'de yer aldığından barajın Ege ya da Güneydoğu Anadolu'da olması mümkün değildir.
Hirfanlı Barajı'nın kurulu olduğu akarsu hangisidir?
Doğru cevap: A — Kızılırmak
Hirfanlı Barajı, İç Anadolu'da Kızılırmak üzerinde kurulmuş enerji ve sulama amaçlı bir tesistir. Sakarya üzerindeki başlıca barajlar Sarıyar ve Gökçekaya, Yeşilırmak üzerindekiler ise Almus ve Hasan Uğurlu'dur.
Türkiye'de hidroelektrik enerji potansiyelinin en yüksek olduğu bölge Doğu Anadolu'dur. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru cevap: E — Yükselti ve eğimin fazla, akarsu akımlarının bol olması
Doğu Anadolu, ortalama yükseltisi en fazla ve eğimi en yüksek bölgedir; kar erimeleriyle beslenen bol akımlı akarsular burada büyük düşü olanağı sunar. Kapalı havza ya da delta varlığı enerji potansiyelini artıran değil sınırlayan koşullardır.
Aşağıdakilerden hangisi bir akarsuyun rejimini doğrudan etkilemez?
Doğru cevap: A — Akarsuyun döküldüğü denizin tuzluluk oranı
Rejim, akarsuyun beslenme koşullarına ve havzadaki su dengesine bağlıdır; yağışın dağılışı, kar erimeleri, kaynak beslenmesi ve barajlar akımı belirler. Denizin tuzluluğu ise akarsuyun ağzından sonraki bir özelliktir ve yukarı havzadaki akımı etkilemez.
Bir akarsu havzasında ormanların tahrip edilmesi sonucunda taşkınların sıklaşması, aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?
Doğru cevap: C — Yağış sularının yüzeysel akışa geçen payının artmasının
Bitki örtüsü yağışı yavaşlatıp toprağa sızmasını sağlar; tahrip edildiğinde su hızla yüzeyde toplanır ve akarsu kısa sürede kabararak taşkın yapar. Ormanın kaldırılması yağış miktarını artırmaz, tersine sızma azaldığı için yeraltı suyu beslenmesi de zayıflar.
Aşağıdakilerden hangisi barajların taşkın denetimi işleviyle doğrudan ilgilidir?
Doğru cevap: D — Bol yağışlı dönemde fazla suyun gölde tutulması
Taşkın denetimi, akarsuyun ani kabardığı dönemlerde fazla suyun baraj gölünde depolanıp aşağı kesime denetimli bırakılmasıyla sağlanır. Balıkçılık, enerji ve ulaşım barajların diğer yararlarıdır ancak taşkının önlenmesiyle doğrudan bağlantılı değildir.
Aşağıdakilerden hangisi akarsulardan turizm amacıyla yararlanmaya örnek gösterilebilir?
Doğru cevap: B — Çoruh Nehri'nde rafting yapılması
Akış hızı yüksek, eğimi fazla akarsular rafting ve kano gibi doğa sporlarına elverişlidir; Çoruh bu açıdan Türkiye'nin en tanınan akarsuyudur. Sulama, enerji ve taşkın denetimi ise akarsulardan ekonomik olarak yararlanmanın turizm dışı biçimleridir.
