Türkiye'nin İklimi — Test 10

Doğru cevap: D — Rize

Grafikte sonbahar sütunu %40 ile en yüksek, ilkbahar sütunu %15 ile en düşük değeri gösterir; yaz mevsiminin payı ise %20'dir. Sonbahar maksimumu ve yaz mevsiminde bile yağışın beşte bir pay tutması Doğu Karadeniz kıyısının rejimidir; bu da Rize'yi işaret eder. Antalya ve Şanlıurfa'da yağış kış mevsiminde toplanır, yaz payı %5'in altına düşer; bu nedenle A ve E elenir. Konya ve Erzurum'da en yağışlı mevsim ilkbahardır, grafikte ise ilkbahar en küçük paya sahiptir. Cevap D.

Doğru cevap: A — M merkezi K'den daha güneyde yer alır.

Grafikten K'nin yıllık sıcaklık farkı 28 °C, L'nin 21 °C, M'nin 14 °C okunur. 28 sayısı 14'ün iki katı olduğundan C, en küçük değer M'ye ait olduğundan E yargısına ulaşılır. Yıllık sıcaklık farkının büyümesi karasallığın artması, küçülmesi ise deniz etkisinin güçlenmesi anlamına geldiği için B ve D de söylenebilir. Yıllık sıcaklık farkı enlem konusunda bilgi vermez: kıyıda yer alan kuzeydeki bir merkezin farkı, iç kesimdeki güneydeki bir merkezden küçük olabilir. Bu nedenle M'nin daha güneyde olduğu çıkarılamaz. Cevap A.

Doğru cevap: C — Fön

Dağın bir yamacında yükselip yağış bırakan, karşı yamaçta alçalırken kuru ve sıcak biçimde esen rüzgâra fön denir; Türkiye'de Toroslar'ın kuzey yamaçlarında ve Karadeniz Dağları'nın güney yamaçlarında etkisi görülür. Meltem, gün içinde kara ile deniz arasındaki ısınma farkından doğar ve yönü gece-gündüz değişir; dağ aşma olayıyla ilgisi yoktur. Poyraz kuzeyden esen soğuk, lodos ise güneybatıdan esen ılık ve nemli rüzgârdır. Muson, mevsimlere göre yön değiştiren ve Türkiye'de görülmeyen bir rüzgârdır. Cevap C.

Doğru cevap: E — Sibirya yüksek basıncı

Kışın Asya karasının soğumasıyla oluşan termik yüksek basınç merkezi Sibirya yüksek basıncıdır; buradan gelen kıtasal kutbi (cP) hava kütlesi soğuk ve kurudur, Türkiye'nin doğusunda sert kışlara ve don olaylarına yol açar. Azor yüksek basıncı Atlantik kökenli dinamik bir merkezdir ve yazın kuraklık getirir. Basra alçak basıncı yaz aylarında etkili olup sıcak ve kuru hava taşıdığı için kış soğuklarının kaynağı olamaz. İzlanda alçak basıncı ise denizel kutbi (mP) nemli hava getirerek yağışı artırır. Cevap E.

Doğru cevap: C — 16

Sıcaklık her 100 metrede 0,5 °C azaldığına göre 1600 metrede toplam azalma 16 × 0,5 = 8 °C olur. Deniz seviyesinde 24 °C olan sıcaklık 24 - 8 = 16 °C'ye düşer. 8 °C sonucu, azalmayı yanlış biçimde 100 metrede 1 °C alıp 16 °C'lik düşüş hesaplamaktan doğar. 20 °C ise yalnızca 800 metrelik bir yükselmenin karşılığıdır. Cevap C.

Doğru cevap: B — Konveksiyonel kökenlidir; kırkikindi yağışı adını alır.

Yer yüzeyinin ısınmasıyla yükselen havanın soğuyup yoğuşmasından doğan yağışlara konveksiyonel (yükselim) yağış denir; İç Anadolu'da öğleden sonra düşen bu sağanaklar kırkikindi yağışı olarak bilinir. Cephesel yağış, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur ve Türkiye'de daha çok kış aylarında görülür. Orografik yağışta havanın yükselme nedeni dağ yamacıdır; soruda ise yükselmenin nedeni ısınmadır. Sibirya yüksek basıncı kuru ve soğuk hava taşıdığı için yaz sağanaklarının kaynağı olamaz. Cevap B.

Doğru cevap: A — I ve II

Hava ısındıkça doyma noktası yükseldiği için mutlak nem değişmese bile nispi nem düşer; gündüz sıcaklık yükseldiğinden nispi nem azalır, bu nedenle I doğrudur. İç kesimlerde yaz sıcaklıkları çok yükseldiği ve yağış azaldığı için nispi nem kışa göre düşer; II de doğrudur. III yanlıştır: havadaki nem yer yüzeyinin ısı kaybını yavaşlatır, nem azaldığında gece soğuma hızlanır ve günlük sıcaklık farkı artar. Bu yüzden III'ü içeren D ve E şıkları elenir. Cevap A.

Doğru cevap: B — I ve II

Küre, Canik ve Doğu Karadeniz dağlarının kıyıya paralel uzanması, kuzeyden gelen nemli havanın yamaç boyunca yükselip yağış bırakmasına yol açar; bu orografik etki I'i doğrular. Kuzeyden gelen hava kütleleri Karadeniz üzerinden geçerken nem kazandığı için II de doğrudur. III yanlıştır: Basra alçak basıncı yaz aylarında etkili olan ve Türkiye'ye sıcak-kuru hava taşıyan bir merkezdir; yağış getirmediği gibi yıl boyunca da etkili değildir. III'ü içeren C ve E şıkları bu nedenle elenir. Cevap B.

Doğru cevap: E — Rize'nin daha doğu boylamlarında yer alması

İki merkez arasındaki fark deniz etkisi, yükselti, nem ve karasallıkla açıklanır: Rize deniz kıyısında ve deniz seviyesine yakındır, Erzurum ise 1800 metreyi aşan bir ova tabanındadır. Her 100 metrede 0,5 °C azalma kabul edilse bile yükselti farkı tek başına 9 °C'ye yakın bir açığı karşılar; bu nedenle A ve B gerçek nedenlerdir. Nispi nemin yüksek olması yer yüzeyinin ısı kaybını yavaşlattığı için C, karasal hava kütlelerinin soğutucu etkisi nedeniyle D de gösterilebilir. Boylam ise yalnızca yerel saati belirler, sıcaklık üzerinde etkisi yoktur. Cevap E.

Doğru cevap: C — Kış ortalamalarının 0 °C'nin üzerinde olması

Her iki merkez de deniz kıyısında yer aldığı için denizin ılıtıcı etkisiyle kış ayları donma noktasının üzerinde geçer; ocak ortalaması Rize'de yaklaşık 7 °C, Antalya'da yaklaşık 10 °C'dir. A yanlıştır: Antalya'da en yağışlı mevsim kış olsa da Doğu Karadeniz kıyısında en yağışlı mevsim sonbahardır. B ve E yalnızca Antalya için geçerlidir; Rize'de yaz mevsimi de yağışlıdır ve bitki örtüsü ormandır. D ise yalnızca Rize için doğrudur, Antalya'nın yıllık yağışı 1000 mm dolayındadır. Cevap C.

Doğru cevap: D — I ve II

Kar örtüsünün uzun süre kalması otlakların yalnızca yaz aylarında kullanılabilmesine yol açar; bu nedenle yayla hayvancılığında otlatma dönemi haziran-eylül arasına sıkışır, I doğrudur. Kar yükünün çatıda birikmemesi için meskenlerde dik eğimli çatı tercih edilir, II de doğrudur. III yanlıştır: ikinci ürün, büyüme (vejetasyon) döneminin uzun olduğu Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu gibi yerlerde alınır; kışın uzun sürdüğü Doğu Anadolu'da büyüme dönemi kısa olduğu için tek ürün yetiştirilir. III'ü içeren B, C ve E şıkları bu nedenle elenir. Cevap D.

Doğru cevap: E — I ve II

Bakı etkisiyle güney yamaçta sıcaklık daha yüksek olduğundan sıcaklığa bağlı bütün sınırlar bu yamaçta yükselir: tarımın ve ormanın üst sınırı güney yamaçta daha yukarıda yer alır, bu nedenle I ve II doğrudur. III yanlıştır: daha sıcak olan güney yamaçta kar daha çabuk eridiği için kalıcı kar sınırı aşağı inmez, yukarı çekilir. III'ü içeren B, C ve D şıkları bu yüzden elenir. Cevap E.

Doğru cevap: D — Doğuya doğru yükseltinin ve karasallığın artması

Türkiye'de yükselti batıdan doğuya doğru artar ve iç kesimler denizin ılıtıcı etkisinden uzaklaşır; her 100 metrede ortalama 0,5 °C azalma ile karasallığın güçlenmesi kış ortalamalarını doğuda büyük ölçüde düşürür. Boylam yalnızca yerel saati belirlediği için A elenir. Kış güneşlenme süresi doğuda daha uzun değildir; uzun olsaydı sıcaklığı artırırdı, bu da B'yi geçersiz kılar. Yağışın kar biçiminde düşmesi düşük sıcaklığın sonucudur, nedeni değildir. Cevap D.

Doğru cevap: A — Kırağı

Su buharının 0 °C'nin altındaki bir yüzeyde doğrudan buz kristallerine dönüşerek tutunmasına kırağı denir. Çiy, yüzey sıcaklığının 0 °C'nin üzerinde olduğu durumda su buharının su damlacıkları hâlinde yoğuşmasıdır; bu nedenle B yanlıştır. Sis, yer yüzeyine yakın havada yoğuşan damlacıkların görüş uzaklığını düşürmesidir, yüzeye tutunma söz konusu değildir. Dolu ise yükseklerde oluşup yere düşen buz taneleridir, yer yüzeyinde gerçekleşen bir yoğuşma olayı sayılmaz. Cevap A.

Doğru cevap: D — Akdeniz kıyısının yıllık yağışı Ege kıyısındakinden azdır.

Dağların kıyıya dik uzandığı Ege'de nemli deniz havası vadiler boyunca iç kesimlere sokulur; bu yüzden A ve C söylenebilir. Toroslar'ın kıyıya paralel uzandığı Akdeniz'de deniz etkisi kıyı kuşağında kalır ve kıyı ile iç kesim arasındaki fark keskinleşir (B); dağların denize bakan yamaçları nemli havayı yükselmeye zorlayarak orografik yağış alır (E). D ise dağların uzanış doğrultusundan çıkarılamaz, üstelik gerçekle de bağdaşmaz: Antalya'da yıllık yağış 1000 mm'yi aşarken İzmir'de 700 mm dolayındadır. Cevap D.