Osmanlı Kültür ve Medeniyeti — Test 6

Doğru cevap: A — Muhtesip

Çarşı ve pazar denetimini yapan, ölçü-tartı ile narh uygulamasını gözeten görevli muhtesiptir. Subaşı güvenlikten sorumlu olduğundan B seçeneği farklı bir görev alanına işaret eder. Kadı denetimin genel sorumlusu olmakla birlikte çarşı denetimini bizzat muhtesip aracılığıyla yürüttüğü için doğrudan cevap değildir.

Doğru cevap: D — Kadıların yerel bir güç hâline gelmesini önlemek

Kısa süreli atama ve yerel gelirden yararlandırmama, kadının bölgedeki kişilerle çıkar ilişkisi kurup bağımsız bir güç durumuna gelmesini engellemeye yöneliktir. Kadıların maaşı dava harçlarından karşılandığından B seçeneği uygulamanın amacıyla bağdaşmaz. Görev yerinin değişmesi mahkeme sayısını etkilemediği için E seçeneği de sonuçla ilgisizdir.

Doğru cevap: B — Vakıf arazi

Geliri hayır kurumlarının giderlerine bırakılan topraklar vakıf arazidir. Mülk arazi kişilerin alıp satabildiği, miras bırakabildiği topraklar olduğundan A seçeneği tanımla örtüşmez. Ocaklık ise kale muhafızlarının ve tersane giderlerinin karşılanması için ayrılan miri topraklardır.

Doğru cevap: C — Has

Yıllık geliri 100.000 akçenin üzerindeki dirlikler has adını alır ve padişah, vezir, beylerbeyi gibi üst düzey görevlilere verilir. Tımar 20.000 akçeye kadar, zeamet ise 20.000-100.000 akçe arasındaki dirlikleri karşıladığından A ve B seçenekleri gelir sınırına uymaz. Malikâne ise sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan bir vergilendirme usulüdür.

Doğru cevap: A — Hazineye yük olmadan asker bulundurulmasını

Dirlik gelirleriyle asker beslenmesi, devletin hazineden harcama yapmadan geniş bir kara ordusu bulundurmasını sağlamıştır. Merkezden maaş alan grup kapıkulu askerleri olduğundan B seçeneği tımarlı sipahiler için geçerli değildir. Toprakların mülkiyeti devlette kaldığı için C seçeneği de miri arazi rejimiyle çelişir.

Doğru cevap: C — I, II ve III

Tımar sistemi üretimin sürekliliğini, hazineye yük olmadan asker yetiştirilmesini ve taşrada güvenliğin sağlanmasını birlikte gerçekleştirdiğinden üç yargı da doğrudur. Yalnız bir öncülü gösteren A ve D seçenekleri sistemin çok yönlü işlevini eksik bırakır; II ve III'ü birlikte veren E seçeneği ise üretimin denetlenmesi boyutunu dışarıda tutar.

Doğru cevap: B — İltizam

Vergi toplama hakkının açık artırmayla kişilere devredilmesine iltizam denir; bu hakkı alan kişiye mültezim adı verilir. Tımar, hizmet karşılığı verilen dirlik düzenini ifade ettiğinden A seçeneği farklı bir uygulamadır. Avarız olağanüstü durumlarda alınan bir vergi türü olduğu için toplama usulünü karşılamaz.

Doğru cevap: E — Malikâne

Mukataaların kayd-ı hayat şartıyla, yani ömür boyu kişilere verilmesi malikâne usulüdür. İltizamda vergi toplama hakkı belirli ve kısa bir süre için verildiğinden D seçeneği süre bakımından uymaz. Ocaklık ve yurtluk ise belirli hizmetlerin ya da sınır boylarındaki görevlilerin giderlerini karşılamak üzere ayrılan topraklardır.

Doğru cevap: D — Esham

Gelirin paylara ayrılıp satılmasına dayanan iç borçlanma yöntemi eshamdır. Malikânede gelir paylara bölünmeden tek kişiye ömür boyu bırakıldığı için A seçeneği yöntem bakımından farklıdır. Kaime ise 1840'ta çıkarılan ilk kâğıt paranın adı olduğundan toprak gelirlerinin satışıyla ilgili değildir.

Doğru cevap: C — Vergi yükünün ağırlaşması ve ayanların güç kazanması

Gelir kaynaklarını satın alan kişilerin kârlarını artırmak için köylüden fazla vergi almaları yükü ağırlaştırmış, zamanla bu kişiler ayan adıyla taşrada nüfuz sahibi olmuştur. Köylü toprağın mülkiyetini kazanmadığından A seçeneği miri arazi düzenine aykırıdır. Vergilerin toplanmaya devam etmesi nedeniyle B seçeneği de bilgiyle çelişir.

Doğru cevap: E — Ocaklık

Kale muhafızlarının ve tersane giderlerinin karşılanması için ayrılan miri topraklara ocaklık denir. Paşmaklık hanedan kadınlarına ayrılan topraklar olduğundan A seçeneği farklı bir kullanıma işaret eder. Vakıf arazinin geliri ise hayır kurumlarına bırakıldığı için C seçeneği de tanımla örtüşmez.

Doğru cevap: D — Çift resmi

Çift resmi, Müslüman reayadan işlediği toprağa göre alınan ve padişahın iradesine dayanan örfi bir vergidir. Öşür, cizye ve haraç dinî kurallara dayandığından şer'i vergiler grubunda yer alır ve A, B, C seçenekleri bu nedenle yanlıştır. Zekât da dinî bir yükümlülük olduğu için örfi vergi sayılamaz.

Doğru cevap: A — Cizye

Askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden alınan vergi cizyedir. Öşür Müslüman köylüden alınan ürün vergisi olduğundan B seçeneği yükümlü grubu bakımından yanlıştır. Ağnam hayvan sayısına göre alınan, bâc ise ticaretten alınan vergiler olduğu için tanımla ilgisizdir.

Doğru cevap: B — Verginin ödeme gücü gözetilerek alındığı

Belirli grupların muaf tutulması, verginin kişinin ödeme gücü ve çalışabilme durumu dikkate alınarak toplandığını gösterir. Gayrimüslimler haraç gibi başka vergiler de ödediğinden C seçeneği bilgiyle çelişir. Cizye kişi başına alınan bir vergi olduğu için toprak gelirine bağlayan D seçeneği de yanlıştır.

Doğru cevap: B — Şer'i hukukun düzenlemediği alanların bulunması

Devlet yönetimi, vergi ve arazi düzeni gibi konularda şer'i hukukun doğrudan hüküm koymadığı alanlar, padişahın fermanlarıyla oluşan örfi hukukla düzenlenmiştir. Şer'i hukuk yürürlükte kaldığından A seçeneği yanlıştır. Kadılar hem şer'i hem örfi hukuku uyguladığı için D seçeneği de Osmanlı yargı düzeniyle bağdaşmaz.