Anayasal Kavramlar ve Anayasa Tarihi — Test 7

Doğru cevap: D — Sened-i İttifak

1808 tarihli Sened-i İttifak, merkezî yönetim ile ayanlar arasında imzalanmış ve padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandırmıştır. Tanzimat Fermanı 1839'da, üstelik padişahın tek taraflı iradesiyle ilan edildiğinden ilk sınırlandırma belgesi değildir.

Doğru cevap: D — Merkezî otoritenin zayıflamış olduğunu

Padişahın taşradaki ayanlarla belge imzalamak zorunda kalması, merkezî otoritenin zayıfladığını ve yerel güçlerin siyasal ağırlık kazandığını gösterir. Sened-i İttifak halk egemenliğine ya da meclisli yönetime dair bir düzenleme içermediğinden bu seçenekler yanlıştır.

Doğru cevap: B — 1839

Tanzimat Fermanı 1839 yılında ilan edilmiştir. 1808 Sened-i İttifak'ın, 1856 Islahat Fermanı'nın, 1876 ise Kanun-i Esasi'nin tarihidir; bu nedenle diğer seçenekler farklı belgelere aittir.

Doğru cevap: E — Can, mal ve namus güvenliğinin güvence altına alınması

Tanzimat Fermanı can, mal ve namus güvenliği ile vergide adalet ve kanun üstünlüğü gibi ilkeleri benimseyerek hukuk devletine geçişin ilk adımlarını atmıştır. Seçimle oluşan yasama organı ilk kez 1876 Kanun-i Esasi ile kurulduğundan, meclise ilişkin seçenekler bu ferman bakımından doğru değildir.

Doğru cevap: D — Tanzimat Fermanı padişahın tek taraflı iradesiyle ilan edilmiştir

Sened-i İttifak merkez ile ayanlar arasında karşılıklı olarak imzalanmışken, Tanzimat Fermanı padişahın kendi iradesiyle ilan ettiği tek taraflı bir belgedir. Bu nedenle iki belgenin de sözleşme niteliğinde olduğunu ya da meclis kurduğunu söyleyen seçenekler yanlıştır.

Doğru cevap: A — Gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşitliğine

Islahat Fermanı, özellikle gayrimüslim tebaanın hukuki ve toplumsal alanda Müslümanlarla eşit hâle getirilmesine yönelik düzenlemeler içerir. Millî egemenlik ilkesi Türk anayasa tarihine ilk kez 1921 Anayasası ile girdiğinden o seçenek bu fermanla ilgili değildir.

Doğru cevap: C — Ağırlıklı olarak gayrimüslimlere yönelik olması

Tanzimat Fermanı tebaanın tamamına yönelik genel güvenceler getirirken, Islahat Fermanı ağırlıklı olarak gayrimüslimlerin eşitliğine ilişkin düzenlemeler içerir. Her iki ferman da meclis kurmamış ve egemenliğin kaynağını değiştirmemiş olduğundan bu seçenekler ayırt edici olamaz.

Doğru cevap: B — Kanun-i Esasi

1876 tarihli Kanun-i Esasi, yazılı ve sistemli biçimde devlet düzenini kuran ilk Türk anayasasıdır. Sened-i İttifak ve fermanlar anayasal gelişmelerin hazırlayıcısı olmakla birlikte anayasa niteliği taşımaz.

Doğru cevap: C — Heyet-i Âyan ile Heyet-i Mebusan'dan oluşur

Kanun-i Esasi çift meclisli bir yapı kurmuş; Heyet-i Âyan üyelerini padişah atarken Heyet-i Mebusan üyeleri seçimle belirlenmiştir. Meclisin tamamının seçimle ya da tamamının atamayla oluştuğunu söyleyen seçenekler bu yapıyla bağdaşmaz.

Doğru cevap: E — Egemenliğin kaynağının padişahta kaldığına

Kanun-i Esasi bir kurucu meclis ya da halkoylaması ürünü olmayıp padişahın iradesiyle yürürlüğe konulmuştur; bu da egemenliğin kaynağının padişahta kaldığını gösterir. Nitekim padişah meclisi tatil etme gibi yetkilerini korumuş, meclise padişahı görevden alma yetkisi tanınmamıştır.

Doğru cevap: B — Hükümetin meclise karşı sorumlu hâle getirilmesi

1909 değişiklikleriyle hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirilmiş, padişahın sürgün yetkisi kaldırılmış ve mutlak veto yetkisi geciktirici vetoya dönüştürülmüştür. Saltanat 1922'de, Anayasa Mahkemesi ise 1961 Anayasası ile kurulduğundan bu seçenekler 1909 değişiklikleriyle ilgili değildir.

Doğru cevap: B — Meşruti monarşinin güçlendiği

Padişahın yetkilerinin daraltılması ve hükümetin meclise karşı sorumlu kılınması, meşruti monarşinin güçlenmesi ve parlamenter işleyişe yaklaşılması anlamına gelir. Ancak egemenliğin kaynağı hâlâ hanedanda kaldığından millî egemenliğe ya da cumhuriyete geçildiği söylenemez.

Doğru cevap: E — 20 Ocak 1921

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 20 Ocak 1921'de kabul edilmiştir. 23 Nisan 1920 TBMM'nin açılış tarihi, 20 Nisan 1924 ise 1924 Anayasası'nın kabul tarihi olduğundan bu seçenekler farklı olayları ifade eder.

Doğru cevap: D — Yargı organına ilişkin düzenleme içermemiştir

Yalnızca yirmi üç madde ile en kısa anayasa olan 1921 Anayasası çerçeve nitelikte olup yargı organına yer vermemiş, temel hakları da düzenlememiştir. Ayrıca değiştirilmesi için özel bir usul öngörmediğinden yumuşak anayasa sayılır; bu nedenle ağırlaştırılmış usul seçeneği yanlıştır.

Doğru cevap: A — Anayasanın yumuşak anayasa niteliği taşıması

Adi kanunlarla aynı usulle değiştirilebilen anayasalar yumuşak anayasa olarak adlandırılır; 1921 Anayasası bu niteliktedir. Katı anayasalarda ise değişiklik için nitelikli çoğunluk ya da halkoylaması gibi ağırlaştırılmış usuller aranır; 1924, 1961 ve 1982 anayasaları bu gruptadır.